रामः सुमन्त्रं गुहं च तेषां च सेनां सम्यक् अभ्यनुज्ञाय ततो नौकायां समारूढः नाविकान् प्रेषयति स्म यत्र गच्छेयुः। ततः तेषां प्रेरितया नौका, कौशलिनाविकेन सुसंयता, उत्तमदण्डेन शीघ्रं प्रहता, त्वरया जलं पारं ययौ। भगिरथ्याः मध्ये प्राप्ते, निरपराधा वैदेही अञ्जलिं कृत्वा नदीं प्रति इदं वचनं ऊचुः— “एष दशरथस्य पुत्रः, महात्मा बुद्धिमान् राजा; त्वया रक्षितः, हे गङ्गे, पितुः शासनं समापयतु। चतुर्दश वर्षाणि वनवासे कृतवसति स भ्राता मया च सह पुनः आगमिष्यति। ततः, हे पुण्ये शुभे देवि, सुरक्षितया मया तव पूजनं करिष्यामि, हे गङ्गे, सर्वकामफलप्राप्तये हर्षितया। त्वं त्रिपथगा ब्रह्मलोकं दर्शयसि; समुद्रपतिसंयुक्ता अस्मिन लोके दृश्यसे। अतः, हे देवि, नमः ते स्तुवे त्वां, हे सुन्दरे, यदा पुरुषसिंहः राज्यं पुनः प्राप्य सुरक्षितः आगच्छति। शतसहस्रं गवां वस्त्राणि उत्तमं च भोजनं ब्राह्मणेभ्यः दास्यामि तव प्रीतये। सहस्रपात्रं मद्यं मांसोदनं च तव पूजनं करिष्यामि, हे देवि, भक्त्या नगरे आगत्य। ये देवाः तव तीरस्थाः, पुण्यतीर्थानि क्षेत्राणि च यानि सन्ति, सर्वाणि पूजयिष्यामि। यदा बाहुवीर्यसम्पन्नेन पतिना भ्रात्रा च सह पुनः अयोध्यायां वनात् प्रविशेयम्, हे निरपराधे, तदा।” एवं वदन्ती सीता, निरपराधा, शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणतीरं प्राप्नोति। तीरं प्राप्त्वा, पुरुषसिंहः नावं परित्यज्य भ्रात्रा वैदेह्या च सह प्रस्थितवान्। ततः रामः, बलवन्तः, सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्— “सर्वत्र, जनसमूहे वा एकान्ते वा, रक्षणे जागरूकः भव। वनस्य एकान्ते विशेषतः रक्षणं कर्तव्यं; त्वं अग्रे गच्छ, सौमित्रे, सीता तव अनुगच्छतु। अहं पृष्ठतः गच्छामि, त्वां सीतां च रक्षन्। अद्य वैदेही वनजीवनदुःखं अनुभविष्यति। कृत्यं कालेनैव सिद्ध्यति; अद्य वैदेही वनवासदुःखं ज्ञास्यति। अद्य सा जनशून्यं, क्षेत्रवनरहितं, क्लेशपूर्णं, विषमपतनं च वनं प्रवेशिष्यति।” रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रे प्रस्थितः; तदनन्तरं राघवः, रघुवंशस्य हर्षवर्धनः, सीतां अनुगच्छन्। गङ्गायाः तीरे शीघ्रं प्राप्त्वा, सुमित्रसुतः रामम् एकाग्रचित्तः निरीक्ष्य, दूरीभूतमार्गे दृष्टि पुनः प्रत्यागच्छत्, तपस्वी दुःखितः अश्रूणि मुमोच। स महात्मा, लोकपालसमः, महतीं नदीं पारगम्य शनैः समृद्धानि ग्रामाणि, शोभनधान्यसमृद्धानि हृष्टवत्सानि च, समीपं ययौ। तत्र तौ चत्वारि महामृगाणि—वराहं, ऋश्यं, चित्रमृगं, महाहस्तिनं च—हत्वा, पवित्रं मांसं गृहीत्वा, त्वरितं तृप्त्यर्थं वनाधिपं शरणाय गच्छतुः। ततः पंचाशदधिकत्र्यधिकं अध्यायं श्रोतुम्। स वृक्षं समीपं गत्वा, पश्चिमं सन्ध्यां दृष्ट्वा, रामः, आनन्दकर्तृणां श्रेष्ठः, लक्ष्मणं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्— “अद्य नगरात् बहिः प्रथमं रात्रिं वयम् उपयामः; सुमित्रसुतात् पृथक् त्वं चिन्ता न कुर्याः। अद्यारभ्य रात्रिषु जागरणं कर्तव्यं, लक्ष्मण, सीतायाः रक्षणं अस्माभ्यं अपेक्षितम्। कथं चिद् इयं रात्रिः व्यतीता भवतु, सौमित्रे, भूमौ स्वयं संगृहीतं शय्यां प्रसारयामः। रामः भूमौ शयित्वा, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः अपि, सौमित्रे शुभं वचनम् अब्रवीत्— ‘नूनं अद्य महराजः दुःखेन शय्यां उपयामि, लक्ष्मण; कैकेयी तु, कामं सिद्धं कृत्वा, सन्तुष्टा भवेत्। सा रानी कैकेयी, राज्यहेतोः, भरतं दृष्ट्वा जीवितं अपि त्यजेत्। विप्रलभ्य वृद्धः, मम वियोगेन, कैकेयीवशं गतः राजा किं करिष्यति? एतत् दुःखं दृष्ट्वा, राज्ञः भ्रमितं मनः च, इच्छाया धनधर्मयोः अधिकत्वं पश्यामि। को वा, अज्ञानः अपि, पुत्रं स्त्रीहेतोः त्यजेत्, यथा पितरः मम, लक्ष्मण, यः सदा तया अनुशिष्टः। भरतः कैकेयीपुत्रः भाग्यवान्, तस्य पत्नी च; स एव कोसलराज्यं एकाधिपः सुखेन भोक्ष्यते। स एकमुखः राज्यस्य भविष्यति, पितरः वृद्धः, अहं वनवासी च। यः धनधर्मं त्यजित्वा कामं अनुगच्छति, शीघ्रं दुःखं प्राप्नोति, यथा दशरथः। साधु, लक्ष्मण, कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, मम वनवासाय, भरतस्य राज्याय आगता। नूनं कैकेयी, सौभाग्ये प्रमत्ता, कौसल्यां सुमित्रां च मम कारणेन न बाधयेत्। न सुमित्रा, मम कारणेन, दुःखं उपयातु; त्वं, लक्ष्मण, काले अयोध्यां प्रतिगच्छ।’ एवं रामस्य वचनानि श्रुत्वा, लक्ष्मणः अग्रे गच्छन्, रामः सीतां अनुगच्छन्, त्रीणि वनवासिनि धर्मं, कृत्यं, शोकं च अनुभूय, वनमार्गे प्रस्थिताः।