रामः सीतया सह शास्त्रविहितं आचमनं कृत्वा, लक्ष्मणश्च, प्रकाशमानः प्रमुदितश्च, नदीं प्रणम्य तस्याः कृताञ्जलिपूर्वकं नमः अकरोत्। ततः सुमन्त्रं गुहं च तेषां सैन्यं च अभिवाद्य, रामः नौकायामारुह्य नाविकान् प्रेषयामास। तेषां प्रेरितया सा नौका, कुशलनाविकेन सुशस्त्रेण चापलेन त्वरया चलिता, शीघ्रं जलं तीर्त्वा ययौ। यदा ते भगीरथ्याः मध्ये समुपेताः, तदा निर्दोषा वैदेही कृताञ्जलिः सरितं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्— "एष दशरथस्य पुत्रः, महात्मा बुद्धिमान् च राजा; स त्वया रक्ष्यमाणः पितुः शासनं निर्वप्नुयात्, हे गङ्गे। चतुर्दश समाः वनवासं कृत्वा, भ्रात्रा मया सह, पुनरागमिष्यति। तदा अहं त्वां, भगवति सौम्ये गङ्गे, सर्वकामसमृद्धये हृष्टा पूजयिष्यामि। त्वं त्रिपथगा ब्रह्मलोके दृश्यसे, समुद्रपतिसंयुक्ता अस्मिन्लोके च दृश्यसे। अतः त्वां नमामि, स्तौमि च, सुशोभने, यदा नरव्याघ्रः राज्यं पुनः प्राप्य सुरक्षितः आगमिष्यति। शतसहस्रं गावः वस्त्राणि च, उत्तमान्नानि च ब्राह्मणेभ्यः दास्यामि, तव प्रीत्यर्थं। सहस्रकलशैः सुरासमेतैः मांसोदनैः च, त्वां भक्त्या पूजयिष्यामि, नगरं प्रतिनिवृत्त्य। ये देवाः तव तीरे निवसन्ति, ये च तीर्थानि पुण्यानि च सन्ति, तान् सर्वान् अहं पूजयिष्यामि। अहं बलिनाभर्त्रा भ्रात्रा च पुनः संगता, अयोध्यां वनात् पुनराविशेयमिति, हे निष्पापे।" एवं उक्त्वा, सा निर्दोषा सीता शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणं तटं समुपागच्छत्। तटं प्राप्य, नरशार्दूलः रामः नावं परित्यज्य, भ्रात्रा वैदेह्या सह गन्तुं प्रवव्रे। ततः महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं इदं वचनं उवाच— "जनसमाजे वा एकाकी वा, अस्माकं रक्षणाय जागरूकः भव। विशेषतः अनभिज्ञे वनान्तरे रक्षणं साध्यं; त्वं पुरतः गच्छ, सौमित्रे, सीता च त्वां अनुयातु। अहं पृष्ठतः गच्छन्, त्वां सीतां च रक्षिष्यामि। अद्य वैदेही वनजीवनक्लेशं अनुभविष्यति। किञ्च, कार्यं कालेनैव सिद्ध्यति, न तु पूर्वम्; अद्य वैदेही वनवासक्लेशं खलु ज्ञास्यति। अद्य सा जनशून्यं, क्षेत्रारामरहितं, क्लेशपूर्णं, दुर्गमं च वनं प्रविश्यति।" रामवचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः पुरः जगाम, ततः राघवः सीतां अनुगच्छन् स रघुकुलानन्दः। गङ्गां तीर्त्वा शीघ्रं तीरं प्राप्तो लक्ष्मणः रामं सशोकं निरीक्ष्य, दीर्घमार्गात् दृष्टिं निवर्त्य, स तापसः दुःखितः अश्रूण्यवर्तयत्। स महात्मा, त्रिदिवपालविक्रमः, महतीं नदीं तीर्त्वा शनैः शनैः समृद्धग्रामान्, शोभनधान्यसमृद्धान्, हृष्टवत्सकान् उपागमत्। तत्र तौ चत्वारि महिष्यानि—वराहं, ऋश्यं, चित्रं मृगं, महर्ष्यं च—हत्वा, पवित्रं मांसं गृह्य, क्षुधार्तौ शीघ्रं वनपतिं शरणं जग्मतुः। ततः एकस्मिन्वृक्षे समुपस्थित्य, पश्चिमसन्ध्यां निरीक्ष्य, रामः हर्षदायकानां श्रेष्ठः लक्ष्मणं प्रति इदं वचनं उवाच— "अद्य नगरे बहिर्वासरात्रिः प्रथमं व्यतीता; सौमित्रे, मम वियोगात् त्वं चिन्तां मा कृथाः। अद्य प्रभृति अस्माभिः रात्रिषु अविश्रान्तं जागरणीयम्; सीतायाः रक्षणं अस्माकं अधीनम्। कथञ्चिद् इमां रात्रिं व्यतीत्य, सौमित्रे, स्वयमेव संगृहीतानि तृणकाष्ठानि शय्यास्थरणं स्थापयाम।" भूमौ शय्यां कृत्वा, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः अपि, रामः सौमित्रये मङ्गलानि वाक्यानि उवाच। "नूनं अद्य महराजः दुःखेन निद्रां करोति, लक्ष्मण; कैकेयी तु, इच्छितं प्राप्त्वा, तुष्टा स्यात्। सा कैकेयी, राज्यहेतोः, भरतं दृष्ट्वा, प्राणानपि त्यजेत्। वृद्धः, मयि वियुक्तः, कैकेयीवशवर्ती राजा किं करिष्यति, आत्मसुखलोभः च? एतद् दुःखं दृष्ट्वा, राज्ञः च भ्रममना, कामः धनधर्माभ्यां अतिशयेन बलवानिति मन्ये। को हि, मूढः अपि, पुत्रं स्त्रीहेतोः त्यजेत्, यथा मम पितरः, येन अहं सदा तस्या आज्ञाकारी। भरतः तु, कैकेयीपुत्रः, सौभाग्यवान् स्वपत्नीसमेतः; स एव कोसलराज्यस्य एकाधिपः भविष्यति। स एव राज्यस्य एकमुखः भविष्यति, पितरि वृद्धे, मम च वने वसति। यो धनं धर्मं च त्यक्त्वा कामानुगः भवति, स शीघ्रं विपत्तौ पतति, यथा दशरथः। मृदु, कैकेयी दशरथस्य अन्ताय, मम च वनवासाय, भरतस्य च राज्याय आगता इति मन्ये। अद्य कैकेयी, सौभाग्यमदेन, कौशल्यां सुमित्रां च मम कारणेन न खलु पीडयेत्।