गङ्गायाः तीरे त्वरितगामिनीं नदीं तरितुम् इच्छन् इक्ष्वाकुवंशजः रामः लक्ष्मणम् इदं वचनम् अब्रवीत्—"नरवीर, एषा नौका सज्जा तिष्ठति; त्वं तत्रारूढः सीतां श्लक्ष्णया वृत्त्या अनुगृह्य पश्चात् आरुह्य यथासुखम् आरूढः भव।" भ्रातृवचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः किञ्चित् अपि न प्रतिवादम् अकरोत्; तदा सः प्रथमं मैथिलीं नौकायाम् आरोप्य स्वयम् अपि तत्र आरूढः। ततः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता रामः अपि नौकायाम् आरूढः; निषादराजः गुहः स्वबन्धून् शीघ्रम् प्रोत्साहितवान्। राघवः तेजोमयः नौकायाम् आरूढः स्वकल्याणाय ब्राह्मणक्षत्रिययोः विधिना मन्त्रान् जपन् आसीत्। तदनन्तरं सीता सहितः लक्ष्मणः शास्त्रानुसारं जलं आचम्य, प्रसन्नः कृताञ्जलिः नदीं प्रणम्य अति हर्षितः। सुमन्त्रं गुहं च सैन्यं च विसृज्य, रामः नौकायाम् पुनः आरूढः नाविकान् यान्तु इति आज्ञापयत्। तैः प्रेरितम् नौकायाः चालकः कौशलम् उपयोज्य उत्तमया काष्ठदण्डेन शीघ्रं नदीं तरयामास। यदा ते भगीरथ्याः मध्ये आगच्छन्, निष्कलङ्का वैदेही कृताञ्जलिः नदीं प्रति इदं वचनम् उवाच—"एषः दशरथस्य पुत्रः, महात्मा राजा; त्वया रक्षितः सः पितुः आज्ञां समर्पयतु।" "चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा भ्रातृसहितः मया च सह पुनः प्रत्यागमिष्यति।" "तदा, शुभे, त्वां सुरभ्यां गङ्गे, सर्वकामानां सिद्ध्यर्थं हर्षपूर्णा पूजयिष्यामि।" "त्रिपथगा त्वं, ब्रह्मलोकं द्रक्ष्यसि; समुद्रपतिसंयुक्ता अस्मिन लोके दृश्यसे।" "तस्मात् त्वां नमामि, स्तौमि च, सौम्ये, यदा नरवीरः राज्यं पुनः प्राप्त्वा सुरक्षितः आगमिष्यति।" "शतसहस्रं गवां वस्त्राणि उत्तमं भोजनं ब्राह्मणेभ्यः दातुं तव तुष्ट्यर्थं वाञ्छामि।" "सहस्रघटं सुरामांसोदनं त्वां भक्त्या पूजयिष्यामि, यदा नगरे प्रत्यागमिष्यामि।" "यस्यां तव तीरे देवताः, तीर्थानि, देवालयानि सन्ति, सर्वाणि पूजयिष्यामि।" "बलवन्तं पतिं भ्रातरं च पुनः संगम्य, अयोध्यां वनात् प्रविशेयम्, निष्कलङ्के।" एवं सती सीता शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणतीरं प्राप्तवती। तीरं प्राप्त्वा नरश्रेष्ठः नौकां परित्यज्य भ्रातृसहितः सीतया च सह अगच्छत्। ततः रामः दीर्घबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं इदं उवाच—"जनसमाजे वा एकान्ते वा, सर्वत्र रक्षायाः सावधानः भव।" "विशेषतः एकान्तवन्यां रक्षायाः निश्चितम् करणीयम्; त्वं अग्रे गच्छ, सौमित्रे, सीता त्वां अनुगच्छतु।" "अहं पश्चात् गच्छन्, त्वां सीतां च रक्षिष्यामि; अद्य वैदेही वनजीवनस्य क्लेशं अनुभविष्यति।" "यत् कृत्यम् तस्य समयात् पूर्वम् न साध्यते; अद्य वैदेही वनवासक्लेशं ज्ञास्यति।" "अद्य सा जनशून्यं, कृषिवाटिकाविहीनं, क्लेशपूर्णं, गहनं वनं प्रविश्यति।" रामवचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रे प्रस्थितः; राघवः रघुवंशानन्दः सीतायाः पश्चात् गच्छन्। गङ्गायाः पारं शीघ्रं प्राप्त्वा, सुमित्रानन्दवर्धनः रामं दृष्ट्वा, दीर्घमार्गदुःखात् पुनः दृष्टिं प्रत्यावर्त्य, तपस्वी दुःखितः अश्रूणि मुमोच। सः महात्मा, यः लोकपालान् तुल्यबलः, नदीं तीर्त्वा शनैः समृद्धग्रामान्, शोभनधान्यसमृद्धान्, हर्षितवर्षाणां वत्सान् च दृष्ट्वा अग्रे अगच्छत्। तत्र तौ चत्वारः महावन्यपशून्—वराहं, ऋष्यं, चित्रमृगं, महाहृष्टं हरिणं—हत्वा, तद् यज्ञमांसं आदाय, त्वरितं क्षुधितौ, वनराजं शरणं गन्तुं अभितः अगच्छताम्। रामायणस्य त्र्युत्तरे पंचाशदधिके अध्यायः श्रोतव्यः। सः तं वृक्षं समीपं गत्वा पश्चिमस्य सन्ध्यां निरीक्ष्य, रामः हर्षवर्धकः लक्ष्मणं इदं उवाच—"अद्य नगरात् बहिः प्रथमं रात्रिं वयम् उपयामः; सुमित्रानन्दवर्धनात् विछिन्नः त्वं चिन्तां मा कुरु।" "अद्य आरभ्य रात्रिषु अविरामं जागरणं करणीयम्; सीतायाः रक्षायाः उत्तरदायित्वम् अस्माकम् अस्ति, लक्ष्मण।" "कथञ्चित् रात्रिं गच्छामः, सौमित्रे, भूमौ स्वयम् उपनिहितं शय्यां विचालयामः।" सः भूमौ शय्या उपविष्टः, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः अपि, रामः सौमित्रे शुभवचनं उवाच—"निश्यः अद्य महान् राजा दुःखितः शय्यां उपविशत्, लक्ष्मण; कैकेयी तु कामं सिद्ध्वा तुष्टः स्यात्।" "सा राणी कैकेयी राज्यार्थं भरतम् आगतम् दृष्ट्वा, आत्मनं अपि त्यक्तुं न विहरति।" "सः वृद्धः, असहायः, मम वियोगात्, स्वेच्छायाम् कैकेयीवशः, किम् करिष्यति?" "एतद् आपत्तिं दृष्ट्वा, राज्ञः मोहं च, कामः अर्थधर्मयोः अधिकः इति मन्ये।" "कः, मूढः अपि, पुत्रं स्त्रीस्नेहात् त्यजेत्, यथा पितरः मम, लक्ष्मण, सर्वदा तस्य आज्ञापालनं कृतवान्?" एवं गङ्गातीरं तर्त्वा, वनमार्गे, भ्रातृसहितः रामः सीता च, धर्मनिष्ठः, वनवासस्य आरम्भे, दुःखसहितं जीवनं आरभ्य, रात्रिं भूमौ शय्या उपनिहित्य, धर्मयुक्तं वचनं भ्रातृसहिताय लक्ष्मणाय उवाच।