ततः रामः लक्ष्मणेन सह वने व्रातिनां मार्गमास्थाय, स्वधर्मनियमं कृत्वा, प्रियसखायै गुहाय इदं मधुरं वचनं प्रोवाच— "गुह, त्वं सदा जागरूकः भूत्वा सैन्यकोशदुर्गजनपदानां रक्षां कुरु। राज्यस्य रक्षणं अत्यन्तदुष्करं हि विज्ञायते।" इति रामः गुहं सम्यक् उपदिश्य, इक्ष्वाकुवंशप्रभवः शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह निर्व्यग्रचित्तः प्रस्थितवान्। गङ्गातटमुपसृत्य, त्वरितगामिनीं गङ्गां तीर्तुमिच्छन् रामः लक्ष्मणं प्रति उवाच— "नरशार्दूल, एषा नौका सज्जा। त्वं पूर्वं आरोह, ततः सीतां सौम्यया विनयेन आरोपय।" भ्रातुः आदेशं श्रुत्वा, लक्ष्मणः तस्य वचनेनानुवर्त्य, पूर्वमेव मैथिलीं नौकायाः आरोप्य, स्वयं च आरुरोह। ततो ज्येष्ठः लक्ष्मणस्य भ्राता श्रीरामः स्वयमपि नौकां समारुह्य, निषादराजः गुहः स्वबन्धून् शीघ्रं प्रेरयामास। राघवः तेजस्वी, नौकां समारुह्य, ब्राह्मणक्षत्रिययोः नियमानुसारं स्वशुभाय मन्त्रान् जपन्, शास्त्रानुसारं सीतया सह आचम्य, लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः कृतस्नानः, गङ्गायै प्रणम्य, कृतकृत्यः प्रहृष्टश्च बभूव। सुमन्त्रगुहसैन्येभ्यः अभिवाद्य, रामः नौकायामारुह्य नाविकान् प्रस्थितुमादिशत्। ततः तेषां प्रेरितया नौकया, कुशलनाविकेन चाल्यमानया, सुशीतलपवनवेगेन शीघ्रं गङ्गां तीर्त्वा, मध्ये प्राप्ते, निर्मला वैदेही कृताञ्जलिः गङ्गां प्रति उवाच— "एष दशरथस्य सुतः महाबुद्धिमान् रामः, त्वया रक्ष्यमाणः पितुः शासनं सम्यगनुष्ठातु। चतुर्दश वर्षाणि वने भ्रात्रा मया च सह वसित्वा, पुनरागमिष्यति। तदा, भगवति गङ्गे, यदा अहं सुरक्षित्वा पुनरागच्छामि, तदा त्वां हर्षेण सम्पूज्य सर्वान् कामान् प्राप्स्यामि। त्वं त्रिपथगा, ब्रह्मलोकं पश्यसि; सागरपत्नी च अस्मिन्लोके दृश्यसे। तस्मात् त्वां नमामि स्तौमि च, यदा नरशार्दूलः राज्यं पुनः प्राप्य सुरक्षित्वा आगमिष्यति। शतसहस्रं गवां वस्त्राणि च उत्तमान्नं च ब्राह्मणेभ्यः दास्यामि, त्वां प्रसादयितुम्। सहस्रकलशैः सुरामांसोदनैः च त्वां भक्त्या सम्पूज्य, नगरं प्राप्त्वा सम्यक् यथाविधि सम्पूजयिष्यामि। यावन्तः देवताः तव तीरे निवसन्ति, यानि च पुण्यतीर्थानि स्थानानि च, तानि सर्वाणि अहं सम्पूजयिष्यामि। पुनः बलवता पत्या भ्रात्रा च सह वनेभ्यः आयोध्यां प्रविशेयम्, हे निष्कलुषे।" इत्येवमुक्त्वा सा निर्मला सीता शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणं तटं प्राप्तवती। तटं प्राप्त्वा, नरश्रेष्ठः रामः भ्रात्रा सीतया च सह नौकां परित्यज्य, तस्मात् प्रस्थितवान्। तदा महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं प्रति उवाच— "जनसमाजे वा एकाकिनि वा, अस्माकं रक्षार्थं सदा जागरूकः भव। विशेषतः अरण्ये अप्रकाशे एकान्ते रक्षणं अवश्यं कर्तव्यम्। त्वं पूर्वं गच्छ, सौमित्रे, सीता त्वां अनुयातु। अहं पश्चात् गच्छन्, त्वां सीतां च रक्षिष्यामि। अद्य वैदेही वनवासदुःखं अनुभविष्यति। किञ्च, कर्तव्यं कालेनैव साध्यते, अद्य वैदेही वनवासदुःखं नूनं ज्ञास्यति। अद्य सा जनशून्यम्, क्षेत्रवनरहितम्, क्लेशकरम्, दुर्गमम् अरण्यम् प्रविशिष्यति।" रामस्य वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणः अग्रे प्रस्थितः, ततो राघवः सीतायाः अनुगमनं चकार। शीघ्रं गङ्गायाः पारं गत्वा, सुमित्रानन्दवर्धनः रामं निरीक्ष्य, दीर्घमार्गात् दृष्टिं पुनः प्रतिनिवर्त्य, दुःखितः तपस्वी अश्रूणि मुमोच। स महात्मा, लोकपालसमशक्तिमान्, तां महतीं नदीं तीर्त्वा शनैः शनैः समृद्धग्रामान्, रम्यशस्यवनगौरवान्, हृष्टवत्सान् च प्राप्तवान्। तत्र तौ चत्वारः महाशार्दूलान्—वराहं, ऋष्यं, चित्रमृगं, महाहरिणं च—हत्वा, तेषां पुण्यमांसं गृहीत्वा, क्षुधार्तौ शीघ्रं वनपतिं शरणं जग्मतुः। ततः पंचाशदधिकत्रितिये सर्गे, रामः तं वृक्षं उपसृत्य, पश्चिमसंध्यां निरीक्ष्य, सौमित्रिं प्रति उवाच— "अद्य नगरे बहिर्वासरात्रिः प्रथमं व्यतीता; सुमित्रानन्दवर्धन, त्वं चिन्तां मा कुरु। अद्यप्रभृति निशासु अविरामं जागरणीयं, लक्ष्मण, सीतायाः रक्षणं अस्माकं कर्तव्यं। कथञ्चित् इमां रात्रिं सौमित्रे, स्वयम् सञ्चितैः पर्णैः भूमौ शय्या वितानयित्वा, यापयावः।" स तु भूमौ, सुखशय्यायाः अभ्यस्तः अपि, शयित्वा, रामः सौमित्रेः प्रति शुभं वचनं उवाच— "नूनं अद्य महराजः दुःखेन निद्रां गच्छति, लक्ष्मण; कैकेयी तु, अभिलषितं प्राप्य, तृप्तिम् अनुभवन्ती स्यात्। सा कैकेयी, राज्यहेतोः, भरतं दृष्ट्वा, प्राणानपि त्यक्तुं न विचिकित्सेत्।" एवं स धर्मात्मा रामः लक्ष्मणसीतया सह धर्ममार्गे स्थितः, गङ्गातीरं तीर्त्वा, वनवासस्य प्रथमं दिवसं तथा रजनीं यथाशक्ति यापयामास।