ततः रामः लक्ष्मणश्च वल्कलवस्त्रधारिणौ जटामण्डलविभूषितौ द्वौ ऋषीव दीप्तिमन्तौ बभूवतुः। ततः रामः लक्ष्मणेन सह तपस्विनां मार्गं स्वीकृत्य, व्रतम् आदाय, मित्रं गुहं प्रति वचनं उवाच। “गुह, त्वं सैन्यस्य कोशस्य दुर्गाणां जनस्य च सततं जागरूकः भव; राज्यस्य रक्षणं कठिनतमं इति मन्यते।” इत्युक्त्वा गुहं अभ्यनुज्ञाय, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः रामः शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह निर्व्यग्रः प्रस्थितः। तत्र नदीतीरे रामः, गतिसम्पन्नां गङ्गां तरितुम् इच्छन्, लक्ष्मणं प्रति वचनं उवाच। “नरश्रेष्ठ, एषा नौका सज्जा, तव पश्चात् सीतां सौम्यां समारोपय।” तत् श्रुत्वा भ्रातुर्वचनम्, लक्ष्मणः बाधां न कृत्वा, प्रथमं मैथिलीं नौकायाम् आरोप्य, स्वयं च प्रविष्टः। ततः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता स्वयं नौकायाम् प्रविष्टः; निषादाधिपः गुहः स्वबान्धवान् शीघ्रं प्रेरयामास। राघवः, महातेजाः, नौकायाम् आरुह्य, ब्राह्मणक्षत्रिययोः विधिना स्वकल्याणाय मन्त्रान् जपितवान्। सीता लक्ष्मणेन सह शास्त्रानुसारं जलं आचम्य, तेजस्वी हर्षितः, नदीं प्रणम्य। सुमन्त्रं गुहं च सैन्यं च अभ्यनुज्ञाय, रामः नौकायाम् आरुह्य नाविकान् प्रस्थितुम् आज्ञापयत्। तेन प्रेरितं नौकं नाविकः कौशल्यम् उपयोज्य, उत्तमदण्डेन वेगात् सम्प्रहार्य, शीघ्रं जलं अतीर्य। यदा ते भागीरथ्याः मध्ये प्राप्ताः, दोषरहिताः वैदेही करान् संन्यस्य, नदीं प्रति वचनं उवाच। “एषः दशरथस्य पुत्रः, महात्मा बुद्धिमान् राजा; त्वया रक्षितः, हे गङ्गे, पितुः आज्ञां सम्पादयतु।” “चतुर्दश वर्षाणि वनवासे भ्राता मया च सह वसित्वा, पुनः प्रत्यागमिष्यति।” “तदा, शुभे देवी, सुरक्षितं पुनरागत्य, त्वां हर्षेण सम्पूज्य, सर्वकामान् आप्नोमि।” “त्रिपथगा देवी, ब्रह्मलोकं पश्यसि; समुद्रपतिसंयुक्ता, लोके दृश्यसे।” “तस्मात् देवी, नमः ते, स्तोमं च करोत्यस्मि, शोभने, यदा नरश्रेष्ठः राज्यं पुनः लभित्वा सुरक्षितः प्रत्यागमिष्यति।” “लक्षशः धेनवो वस्त्राणि उत्तमं भोजनं च ब्राह्मणेभ्यः दास्यामि, तव तुष्ट्यर्थम्।” “सहस्रशः मद्यपात्राणि मांसोदनं च त्वां भक्त्या पूजयिष्यामि, नगरं प्रत्यागत्य।” “ये देवाः तव तीरे निवसन्ति, तीर्थानि च क्षेत्राणि, सर्वाणि पूजयिष्यामि।” “बलवता पतिना भ्रातृणा च सह पुनः अयोध्यां वनात् प्रविशेयम्, हे निष्कलुषे।” इत्येवम् उक्त्वा सीता, दोषरहिता, शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणतीरं प्राप्तवती। तीरं प्राप्त्वा, पुरुषसिंहः, नौकायाः निष्क्रान्तः, भ्रातृणा वैदेह्या च सह प्रस्थितः। तदा बलवद्भुजः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं प्रति उवाच—“जनसमूहे वा एकान्ते वा रक्षणाय जागरूकः भव।” “विशेषतः वनस्य अदृश्ये एकान्ते रक्षणं अवश्यं कर्तव्यम्। पूर्वं गच्छ, सौमित्रे, सीता त्वां अनुगच्छतु।” “अहं पृष्ठतः गच्छामि, त्वां सीतां च रक्षन्। अद्य वैदेही वनजीवनस्य क्लेशं अनुभविष्यति।” “कर्म यथाकालं न साध्यते; अद्य वैदेही वनवासक्लेशं नूनं ज्ञास्यति।” “अद्य सा जनशून्यं, क्षेत्रोद्यानरहितं, क्लेशपूर्णं, विषमगमनं वनं प्रवेशिष्यति।” रामस्य वचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः अग्रे प्रस्थितः; ततः राघवः रघुवंशस्य हर्षवर्धनः सीताम् अनुगच्छन्। शीघ्रं गङ्गायाः पारं प्राप्त्वा, सुमित्रपुत्रः रामं सस्नेहम् निरीक्ष्य, यात्रायाः दीर्घत्वात् दृष्टिं पुनः प्रत्यागतवान्, तपस्वी दुःखितः अश्रूणि मुमोच। स महात्मा, लोकपालसमानबलः, महतीं नदीं अतीर्य, शनैः समृद्धग्रामान्, शोभनधान्यसमृद्धान्, हृष्टवितान् अबिभवन्। तत्र तौ चत्वारि महापशून्—वराहं, ऋश्यं, चित्रमृगं, महाहरिणं—हत्वा, शुद्धमांसं गृह्य, त्वरितं, क्षुधितौ, वनाधिपं शरणं ययातुः। पञ्चाशत्तमं अध्यायं श्रोतुं अर्हति। स वृक्षं उपगम्य, पश्चिमं सन्ध्यां निरीक्ष्य, रामः, प्रमोदजनकानां श्रेष्ठः, लक्ष्मणं प्रति उवाच। “अद्य नगरात् बहिः प्रथमं रात्रिं वयम् उपयामः; सुमित्रपुत्रात् पृथक्, त्वं चिन्ता न कुर्याः।” “अद्य आरभ्य, रात्रिषु अविरामं जागरणं आवश्यकम्; सीतायाः सुरक्षा त्वत्तः निर्भरः, लक्ष्मण।” “यथाकथञ्चित् रात्रिं गच्छामः, सौमित्रे, भूमौ स्वयम् उपार्जितं शय्यां विस्तीर्य।” स भूमौ शय्यां कृत्वा, सुखशय्यायाम् अभ्यस्तः अपि, रामः सौमित्रिं शुभं वचनं उवाच। “नूनं राजाः दुःखितः इमां रात्रिं शय्यां उपयामि, लक्ष्मण; कैकेयी तु कामं प्राप्य तुष्टाः।