रामः तदा लक्ष्मणस्य च स्वस्य जटाः सम्यक् निर्माय, दीर्घबाहुः पुरुषसिंहः तपस्विनो रूपं धारयामास। ततः चीरवसनधारिणौ जटामण्डलधारिणौ च भ्रातरौ रामः लक्ष्मणः च द्वाव् ऋषीव दीप्तिमन्तौ बभूवतुः। ततः लक्ष्मणेन सह तपस्विपथं स्वीकृत्य रामः व्रतम् आदाय गुहं मित्रं सम्बोधितवान्। स स्नेहपूर्वकं गुहं उक्तवान्—“सर्वदा जागरूकः भव गुह, सेनायाः कोशस्य दुर्गस्य जनस्य च विषये; राज्यस्य रक्षणं अत्यन्तदुष्करं मन्यते।” ततः गुहं अभिवाद्य इक्ष्वाकुवंशजः शीघ्रं निर्यातः, सीतया लक्ष्मणेन च सह। तत्र गङ्गातीरस्य समीपे, इक्ष्वाकुनन्दनः त्वरितगङ्गापारगमनम् इच्छन्, लक्ष्मणं इदं वचनम् उवाच—“पुरुषसिंह, एषा नौका सज्जा अस्ति, त्वं आरूढ्वा सीतां सौम्यां अनुग्रह्य आरोपय।” भ्रातुरादेशं श्रुत्वा लक्ष्मणः प्रतिवचनं न दत्तवान्; प्रथमं मैथिलीं नौकायाम् आरोप्य, स्वयं च आरोहति स्म। ततः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता स्वयं नौकायाम् आरूढः; निषादाधिपः गुहः स्वजनान् शीघ्रं प्रेरयामास। राघवः महातेजाः नौकायाम् आरूढ्वा, ब्राह्मणक्षत्रिययोः विधिना स्वकल्याणाय मन्त्रान् जपितवान्। तदनन्तरं, सीतया सह शास्त्रानुसारं आचम्य, लक्ष्मणः प्रफुल्लः दीप्तिमान् नदीं प्रणम्य। सुमन्त्रं गुहं सेनां च अभिवाद्य, रामः नौकायाम् पुनः आरूढ्वा नाविकान् गन्तुं आदिशत्। तदनु तैः प्रेरितः नौका, कुशलनाविकेन सुशोधिता, उत्तमदण्डेन वेगपूर्वकं जलं शीघ्रं अतीत्य गता। यदा ते भागीरथ्याः मध्ये आगच्छन्, निर्दोषा वैदेही अञ्जलिं कृत्वा नदीं प्रति इदं वचनम् उवाच—“एषः दशरथस्य पुत्रः, महात्मा च राजा; त्वया रक्षितः गङ्गे, पितुः आज्ञां सम्पादयतु।” “चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा, भ्रातृणा मया च सह, पुनः आगमिष्यति।” “तदाऽहम्, शुभे, सुरक्षितमागत्य, तव पूजां करिष्यामि, गङ्गे, हर्षेण, सर्वकामसिद्धये।” “त्वं त्रिपथगा देवी ब्रह्मलोकं पश्यसि; समुद्रपत्नेः पत्नीरूपेण लोके दृश्यसे।” “तस्मात् त्वां नमामि, स्तौमि च, सुंदरि, यदा पुरुषसिंहः राज्यं पुनः प्राप्त्वा सुरक्षितः आगमिष्यति।” “शतसहस्रं गाः वसनानि उत्तमं च भोजनं ब्राह्मणेभ्यः दास्यामि, तव तुष्टये।” “सहस्रपात्रं मधु मांसोदनं च तव भक्त्या पूजयिष्यामि, यदा नगरं प्रवेशिष्यामि।” “ये देवाः तव तटे वसन्ति, तीर्थानि स्थलानि च, सर्वाणि पूजयिष्यामि।” “यदा बलबाहुना पतिना भ्रात्रा च सह पुनः आयोध्यां वनात् प्रविश्यामि, त्वं अनघे, तदा मम संगमः भवतु।” एवं उक्त्वा सीता, निर्दोषा, शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणतटे आगच्छत्। तटे आगत्य, पुरुषसिंहः नौकायाः निर्गत्य, भ्रात्रा सीतया च सह प्रस्थितवान्। ततः बलबाहुः सुमित्रानन्दनं सम्बोधितवान्—“जनसमूहे वा एकान्ते वा, सर्वदा रक्षणाय जागरूकः भव।” “विशेषतः वनस्य अदृश्ये एकान्ते रक्षणं निश्चितं करणीयम्। अग्रे गच्छ सौमित्रे, सीता अनुगच्छतु।” “अहं पृष्ठतः गमिष्यामि, त्वां सीतां च रक्षन्। अद्य वैदेही वनजीवनस्य क्लेशं अनुभविष्यति।” “कोऽपि कार्यः समयात् पूर्वं सुलभः न भवति; अद्य वैदेही वनवासक्लेशं नूनं जञास्यति।” “अद्य सा वनं प्रविश्यति, जनशून्यं, क्षेत्रोद्यानरहितं, क्लेशपूर्णं, विषमावरोहैः युक्तम्।” रामस्य वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रे प्रस्थितवान्; ततः राघवः, रघुवंशस्य आनन्दः, सीतां अनुगच्छन्। गङ्गायाः पारं शीघ्रं प्राप्त्वा, सुमित्रानन्दनः रामं समीक्ष्य, दीर्घमार्गात् दृष्टिं पुनः प्रत्यागतवान्, तापसी दुःखी अश्रूणि मुमोच। स महात्मा, यस्य शक्तिः लोकपालानाम् तुल्या, महतीं नदीं अतीत्य, शनैः समृद्धग्रामान्, शोभनधान्यान् हर्षितवृष्कान् च प्राप्तवान्। तत्र तौ चत्वारः महान् मृगान्—वराहं ऋश्यं चित्रमृगं महाशरं च—हत्वा, पवित्रं मांसं गृह्य, त्वरितं काष्ठवनराजं शरणाय अगच्छताम्। ततः पंचाशदधिकत्र्युत्तमं अध्यायं श्रोतुं योग्यं। स तं वृक्षं समीपं गत्वा, पश्चिमं सन्ध्यां दृष्ट्वा, रामः हर्षजनकानां श्रेष्ठः लक्ष्मणं प्रति इदं वचनम् उवाच—“अद्य नगरात् बहिः प्रथमं रात्रिं वयम् यापयामः; सौमित्रे, मम वियोगं मा चिन्तय।” “अद्य आरभ्य, रात्रिषु अविश्रान्तः जागरणं करणीयम्; सीतायाः सुरक्षा अस्माकं अधीनम्, लक्ष्मण।” “कथं चिद् इयं रात्रिः यापयाम, सौमित्रे, भूमौ स्वयम् संचितं शयनं विस्तारयाम।” स भूमौ शयितः, यद्यपि सुखशय्यायाः अभ्यस्तः, शुभवचनं सौमित्रिं प्रति उवाच। इत्येवम् रामः लक्ष्मणः सीता च वनेन गङ्गातीरं गत्वा, धर्मनिष्ठा, विनयपूर्णा, आनन्देन, कष्टसहितं वनवासं आरभन्त।