रामः सुमन्त्रं सौम्यया वाचा इत्युक्तवान्—"मम च राज्ञश्च सुखार्थं त्वं सुमन्त्र नगरं रथेन प्रतिगच्छ; यथोक्तं च त्वया, यथायोग्यं प्रतिवद।" इत्युक्त्वा, रामः पुनः पुनः सारथिं सान्त्वयित्वा, दृढनिश्चयेन गुहम् उवाच—"गुह, न मम इदानीं जनाकीर्णे वने वासः उचितः; निश्चितं तपोवन एव वसितव्यं, यथा नियतं धर्मशास्त्रेषु।" तस्मात्, "यत् तपस्विभिः शोभनं व्रतम्, तत् समालम्ब्य पितुः सीतायाः लक्ष्मणस्य च हितकाम्यया गच्छामि।" "जटाः कृत्वा गमिष्यामि; वटस्य क्षीरं आनय," इति रामेण उक्तः गुहः शीघ्रं तत् क्षीरं आनयत्। तेन क्षीरेण रामः स्वस्य लक्ष्मणस्य च जटाः सम्यक् कृतवान्। दीर्घबाहुः पुरुषव्याघ्रः तदा तपस्विवेषं धारयामास। ततः वाल्कलधरौ जटामण्डलधरौ च रामलक्ष्मणौ द्वौ ऋषिसमौ बभूवतुः। ततः तपस्विचरित्रं समालम्ब्य लक्ष्मणेन सह व्रतमादाय रामः स्वसखायं गुहं इत्युक्तवान्—"गुह, सततम् अप्रमत्तः भव सैन्ये कोशे दुर्गे जनपदे च; राज्यस्य हि रक्षणं सुदुष्करम्।" इति सन्दिश्य, गुहं अभ्यनुज्ञाय इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः रामः शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह निःशङ्कः प्रस्थितः। तत्र गङ्गातट उपविष्टः रामः, तीव्रवेगां गङ्गां तरितुम् इच्छन्, लक्ष्मणम् इत्युक्तवान्—"नरव्याघ्र, एषा नौः सिद्धा, त्वं आरुह्य, पश्चात् जानकीं सुकुमारां यथायोग्यं आरोपय।" भ्रातुः आदेशं शुश्रूषुः लक्ष्मणः प्रथमं मैथिलीं नौकं आरोप्य, अनन्तरं स्वयम् आरोहति। ततः श्रीमान् लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता स्वयम् अपि नौकं आरोहति; निषादाधिपः गुहः स्वबान्धवान् प्रेरयामास। राघवः तेजस्वी नौकं समारुह्य, ब्राह्मणक्षत्रिययोः नियमानुसारं स्वकल्याणार्थं मन्त्रान् जपामास। ततो विधिपूर्वकं जलं आचम्य, सीतया लक्ष्मणेन सह, प्रभासमानः हृष्टः च, नदीं प्रणम्य। सुमन्त्रगुहसैन्येभ्यः च अभिवाद्य, रामः नौकं समारुह्य नाविकान् प्रेषयामास। तेषां प्रेरितया नौका, कुशलनाविकेन सुप्रेरिता, उत्तमकुलेन च चलिता, शीघ्रं जलं अतिक्रामत्। यदा ते भगीरथ्याः मध्ये समुपस्थिताः, तदा निर्मला वैदेही अञ्जलिं कृत्वा गङ्गां प्रति इत्युवाच—"एष दशरथस्य पुत्रः महात्मा बुद्धिमान्; त्वया रक्षिता गङ्गे, पितुः शासनं सम्यक् पालयेत्।" "चतुर्दश वर्षाणि पूर्णानि वनवासं कृत्वा भ्रात्रा मया सह पुनः प्रत्यागमिष्यति।" "तदा, भगवति शुभे, सुरक्षितया मया, तव पूजनं कर्तास्मि, सर्वकामसमृद्धये।" "त्वं त्रिपथगा ब्रह्मलोकदर्शिनी; सागरपत्नी च अस्मिन्लोके दृश्यसे।" "तस्मात् त्वां नमामि, स्तौमि च, सुशोभने, यदा नरव्याघ्रः राज्यं पुनः प्राप्य सुरक्षितः प्रत्यागच्छेत्।" "शतसहस्रं गावः वस्त्राणि च, श्रेष्ठं भोजनं च ब्राह्मणेभ्यः दास्यामि, तव तुष्ट्यर्थम्।" "सहस्रकुम्भैः सुरायाः मांसोदनैः च त्वां भक्त्या पूजयिष्यामि, यदा नगरं प्रत्यागच्छेयम्।" "ये देवाः तव तीरे वसन्ति, ये च तीर्थानि देवायतनानि, सर्वान् पूजयिष्यामि।" "मम बलिनाभर्त्रा भ्रात्रा च पुनः संगता अहं, अयोध्यां पुनः प्रविशेयम्, हे निष्कले।" एवं उक्त्वा, सा निर्मला सीता शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणं तटं प्राप। तस्मिन् तटे प्राप्ते, पुरुषर्षभः रामः, नौकां परित्यज्य, भ्रात्रा सीतया च सह प्रस्थितः। तदा महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं इत्युक्तवान्—"सर्वत्र जनसमाजे एकान्ते च अपि अस्माकं रक्षणे सदा सजाग्रः भव।" "विशेषतः अरण्यस्य एकान्ते अदृश्यमाने, रक्षणं निःसंशयं कार्यम्। अग्रे गच्छ सौमित्रे, सीता च त्वां अनुयातु।" "अहं पृष्ठतः गमिष्यामि, त्वां सीतां च रक्षन्। अद्यैव वैदेही वनवासदुःखं अनुभविष्यति।" "पूर्वं किञ्चित् कर्म न सुलभं स्यात्; अद्य वैदेही वनवासदुःखं नूनं ज्ञास्यति।" "अद्य सा जनशून्यं, क्षेत्रारामरहितं, क्लेशकरं, दुर्गमं च वनं प्रवेशिष्यति।" रामवचनं श्रुत्वा लक्ष्मणः अग्रे प्रस्थितः; ततः रघुवंशशिरोमणिः रामः सीतां अनुसृत्य ययौ। गङ्गां शीघ्रं तीर्त्वा, सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः रामं सस्नेहम् अपश्यत्; दीर्घमार्गेण दृष्टिं प्रत्याहृत्य, दुःखितः तपस्वी अश्रूण्यपातयत्। स महात्मा, देवसंनिभबलः, महतीं नदीं तीर्त्वा शनैः शनैः समृद्धग्रामान्, शोभनधान्यसमृद्धान्, हृष्टवत्ससमाकुलान्, उपससार। तत्र तौ चत्वारि महामृगान्—वाराहं, ऋश्यं, चित्रं, महारण्यमृगं च—हत्वा, पावनं मांसं गृहित्वा, क्षुधार्तौ शीघ्रं वनपतिं शरणं जग्मतुः। एवं पञ्चाशदधिकद्विपञ्चाशत्तमे सर्गे वर्णितं।