सुमन्त्रः नगरं प्राप्तुम् आरब्धवान्, तदा रामस्य मातरः कैकेयी यथा रामः वनं गत इति निश्चित्य विश्वसिष्यति। सा रानी, यदा अहम् वनं गतः स्याम्, तदा धर्मात्मनः राज्ञः मिथ्यावादित्वे किंचिदपि संशयं न करिष्यति। मम मुख्यं कामं तु एतदस्ति—यद् मम कनिष्ठमाता कैकेयी स्वपुत्रस्य भरतस्य कृते सुरक्षितं समृद्धं च राज्यं लभेत। मम च राज्ञश्च सुखार्थम्, सुमन्त्र, त्वं रथेन सह नगरं प्रतिनिवर्तस्व; यथायोग्यं च प्रतिगृह्य सर्वान् जनान् यथोचितं भाषस्व, यथा अहम् उपदिष्टवान्। एवमुक्त्वा, सुमन्त्रम् पुनः पुनः सान्त्वयित्वा, रामः दृढनिश्चयेन गुहं प्रति वाक्यमिदम् उवाच—“गुह, अहं इदानीं ग्राम्ये वने वासं कर्तुं न युक्तं मन्ये; नूनं मुनिव्रतेन आश्रमे वसितव्यम्, एष एव विधिः निर्धारितः।” ततः रामः तपस्विव्रतम् आलभ्य, पितुः, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च कल्याणार्थं गन्तुम् उद्यतः। “यदा जटाः विधीयन्ते, तदा गमिष्यामि; वटस्य दुग्धं आनय।” इत्युक्ते, गुहः शीघ्रं तत् दुग्धं राजपुत्राय आनयत्। तेन दुग्धेन रामः लक्ष्मणस्य च स्वस्य च जटाः विधाय, दीर्घबाहुः पुरुषर्षभः तपस्विवेषं समुपगच्छत्। ततः वाल्कलधारिणौ, जटामण्डलधरौ, रामलक्ष्मणौ द्वौ ऋषिसमौ बभूवतुः। ततश्च, लक्ष्मणेन सह तपस्विपथं समाश्रित्य, रामः प्रतिज्ञां कृत्वा गुहं प्रियसखं प्रति वाक्यमिदम् उवाच—“गुह, त्वं सर्वदा सेना-कोश-दुर्ग-जनपदान् प्रति जागरूकः भव; राज्यस्य रक्षणं कठिनतमं हि मन्यते।” एवमुक्त्वा गुहं अभिवाद्य, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः रामः शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह निर्भयः प्रस्थितवान्। तत्रैव गङ्गातटे, इक्ष्वाकुनन्दनः वेगेन प्रवहन्तीं गङ्गां तीर्तुम् इच्छन्, लक्ष्मणं प्रति वाक्यमिदम् उवाच—“पुरुषसिंह, एषा नौका सज्जा; त्वं तस्यां आरूढः स्याः, ततः जानकीं सौम्यया सहाय्येन आरोपय।” भ्रातुः आदेशं श्रुत्वा, लक्ष्मणः प्रतिकूल्यं न कृत्वा, आदौ मैथिलीं नौकायाम् आरोप्य, पश्चात् स्वयम् आरोहति। तदनन्तरं लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता रामः अपि स्वयं नौकायाम् आरोहत्; निषादराजः गुहः स्वबान्धवान् प्रेरयामास। राघवः तेजस्वी, नौकायाम् आरूढः, स्वस्य कल्याणाय ब्राह्मणक्षत्रिययोः विधिना मन्त्रान् जपन् आसीत्। ततः सीतया लक्ष्मणेन सह शास्त्रविधिना आचम्य, विराजमानः प्रमुदितश्च नदीं प्रणम्य। सुमन्त्रम्, गुहं, च सैन्यं च अभिवाद्य, रामः नौकायाम् आरूढः नाविकान् प्रेषयामास। तदा, तैः प्रेरिता सा नौका, कुशलनाविकेन चालिता, सुतीक्ष्णदण्डेन वेगेन, शीघ्रं पारे गङ्गां तीर्त्वा ययौ। यदा ते मध्यगङ्गां प्राप्तवन्तः, तदा निष्कलुषा वैदेही अञ्जलिं कृत्वा गङ्गाम् इदं वाक्यम् उवाच—“एष दशरथस्य पुत्रः, महात्मा राजा; त्वया रक्ष्यमाणः, हे गङ्गे, पितुः शासनं पालयेत्। चतुर्दश समग्राणि वर्षाणि वने वसित्वा भ्रात्रा सह मया च पुनः प्रतिनिवर्तिष्यते। ततः, शुभे सुरूपे देवि, यदा अहम् सुरक्षितया प्रतिनिवर्तिष्ये, तदा तव सर्वकामसमृद्धये हर्षेण त्वां पूजयिष्यामि। त्वं त्रिपथगा ब्रह्मलोकदर्शिनी, समुद्रपतिपत्नी च अस्मिन्लोके दृश्यसे। तस्मात् नमामि त्वां, स्तौमि च, सुशोभने, यदा पुरुषसिंहः स्वराज्यं पुनः प्राप्य सुरक्षितः प्रतिनिवर्तिष्यति। शतसहस्रं गावः, वस्त्राणि, सुभोज्यं च ब्राह्मणानां तुष्ट्यर्थं दास्यामि। सहस्रघटैः सुरया, मांसोदनैः च, त्वां भक्त्या पूजयिष्यामि, यदा पुरीं प्रतिनिवर्तिष्ये। ये देवाः तव तीरे निवसन्ति, यानि च पुण्यतीर्थानि, देवायतनानि च, तान् सर्वान् पूजयिष्यामि। यथा अहम् पुनः बाहुसंपन्नेन पत्या भ्रात्रा च सह, अयोध्यां वनात् पुनः प्रविशेयम्, हे निष्कलुषे।” एवं वदन्ती सा सीता, शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणं तटं प्राप्तवती। तटे प्राप्ते, पुरुषर्षभः रामः, नौकां परित्यज्य, भ्रात्रा सीतया च सह प्रस्थितवान्। ततः बलवान् रामः सुमित्रानन्दवर्धनं लक्ष्मणं प्रति उवाच—“सर्वदा जनसमाजे, एकान्ते च, अस्माकं रक्षणे जागरूकः भव। विशेषतः अरण्यस्य एकान्ते, दृष्टिहीनस्थले, रक्षणं नूनं कर्तव्यम्। त्वं पुरतः गच्छ, सौमित्रे, अनुयातु च सीता। अहं पृष्ठतः गच्छन्, त्वां सीतां च रक्षिष्यामि। अद्यैव वैदेही वनवासदुःखं अनुभविष्यति। किञ्च, कालात् पूर्वं किमपि कर्म न सिध्यति; अद्य वैदेही वनवासदुःखं नूनं ज्ञास्यति। अद्य सा जनशून्यं, क्षेत्रोद्यानवर्जितं, क्लेशपूर्णं, गहनगह्वरयुक्तं च वनं प्रविशिष्यति।” रामस्य वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणः पुरतः प्रस्थितवान्; ततो राघवः, रघुकुलस्य वर्धनः, सीतां पृष्ठतः अन्वगच्छत्। शीघ्रं गङ्गायाः पारं गत्वा, सुमित्रानन्दनः रामं निरीक्ष्य, दीर्घमार्गदुःखात् पुनः पुनः पश्यन्, स तपस्वी शोकार्तः अश्रूणि मुमोच।