सुमित्रः, बहुशः विनयपूर्वकं विविधैः उपायैः करुणया विलपन्, रामस्य समीपे दीनः स्थितः। तं दीनं सेवकं दयालु रामः सुमित्रं इदं उवाच—“त्वं मम प्रति सर्वोत्तमं भक्तिं जानामि, हे स्वामिनि भक्तः। यत् कारणं त्वां नगरं प्रेषयामि, तत् अपि शृणु। यदा त्वं नगरं गमिष्यसि, तदा मम कनिष्ठा मातरः कैकेयी निश्चितं मन्यते यत् रामः वनं गतः। सा रानी, यदा अहं वनं गच्छामि, तदा तृप्त्या युक्ता, धर्मात्मनः राज्ञः मिथ्यावादित्वं न शङ्किष्यति। मम मुख्यं मनोऽभिलाषः एषः—यत् मम कनिष्ठा मातरः भरताय सुरक्षितं समृद्धं राज्यं प्राप्नुयात्। मम सुखाय तथा राज्ञः सुखाय, त्वं, सुमन्त्र, रथेन नगरं प्रतिनिवर्तस्व; यथोक्तं, यथायोग्यं, प्रत्येकं जनं सम्बोधय।“ एवं उक्त्वा, सुमित्रं पुनः पुनः सान्त्वयित्वा, रामः गुहं दृढनिश्चयेन सम्बोधितवान्—“गुह, मम इदानीं जनाकीर्णे वने वासः न उचितः; निश्चितं मम आश्रम एव वासः कर्तव्यः, यथा शास्त्रे निर्दिष्टम्। तस्मात् तपस्विनां शोभायुक्तं व्रतं गृहीत्वा, पितुः, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च हिताय, अहं गच्छामि। केशान् जटारूपेण कृत्वा गमिष्यामि; वटस्य दुग्धं आनय। गुहः शीघ्रं तद् दुग्धं रामाय समर्पितवान्। तेन रामः लक्ष्मणस्य स्वस्य च जटाः निर्माय, दीर्घबाहुः पुरुषसिंहः तपस्विनः रूपं धृतवान्। ततः वल्कलवस्त्रधारी जटामण्डलधारी च भ्रातरौ रामः लक्ष्मणः द्वौ ऋषिवत् दीप्तिमन्तौ बभूवतुः। ततः लक्ष्मणेन सह तपस्विपथं गृहीत्वा, व्रतं स्वीकृत्य, रामः गुहं मित्रं इदं उवाच—“गुह, सेनायाः, कोशस्य, दुर्गस्य, जनस्य च सततं जागरूकः भव; राज्यस्य रक्षणं अत्यन्तं कठिनं मन्यते।” ततः गुहं विसृज्य, इक्ष्वाकुवंशस्य रामः शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह निःशङ्कः निर्गतवान्। तत्र, नदीतीरे, इक्ष्वाकुनन्दनः, गङ्गां तीव्रगामिनीं तरितुम् इच्छन्, लक्ष्मणं इदं उवाच—“हे पुरुषसिंह, एषा नौः सज्जा; त्वं आरुह्य, अनन्तरं सीतां सौम्यां सविनयम् आरोपय।” भ्रातुः आज्ञां श्रुत्वा, लक्ष्मणः प्रतिरोधं न कृत्वा, प्रथमं मैथिलीं नौकायां स्थापयित्वा, स्वयं च आरुरोह। ततः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता स्वयं नौकायां आरुरोह; निषादराजः गुहः स्वबान्धवान् शीघ्रं प्रेरितवान्। राघवः, महातेजाः, नौकायां आरुह्य, ब्राह्मणक्षत्रिययोः विधिना स्वस्य कल्याणाय मन्त्रं जपितवान्। ततः सीता लक्ष्मणः च शास्त्रानुसारं आचम्य, दीप्तिमन्तः हृष्टाः, नदीं नमस्कृतवन्तः। सुमित्रं गुहं सेनां च विसृज्य, रामः नौकायां आरुह्य नाविकान् गमनाय आज्ञापितवान्। ततः तैः प्रेरितः नौकायां, नाविकेन कौशलपूर्वकं, उत्तमकाष्ठेन वेगेन ताडितम्, शीघ्रं जलं अतीर्तम्। यदा मध्यं भागीरथ्याः प्राप्तवन्तः, निष्कलुषा वैदेही अञ्जलिं कृत्वा नदीं इदं उवाच—“एषः दशरथस्य पुत्रः, महात्मा बुद्धिमान्; तं त्वं, हे गङ्गे, रक्षित्वा, पितुः आज्ञां सम्पादयतु। चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा, भ्रात्रा मया च सह, पुनः प्रत्यागमिष्यति। तदा, हे शुभे, सौम्ये, गङ्गे, यदा अहं सुरक्षितं प्रत्यागच्छामि, तव सर्वकामानां सिद्धये हर्षेण पूजयिष्यामि। त्वं, त्रिपथगा देवि, ब्रह्मलोकं पश्यसि; समुद्रपतिं पतिं कृत्वा, अस्मिन लोके दृश्यसे। तस्मात्, हे देवि, त्वां नमामि स्तौमि च, हे सुन्दरी, यदा पुरुषसिंहः राज्यं पुनः प्राप्य सुरक्षितः प्रत्यागच्छति। शतसहस्रं गवां वस्त्राणि उत्तमं भोजनं च ब्राह्मणेभ्यः दास्यामि, तव तुष्ट्यर्थम्। सहस्रं सुरां कुम्भान् मांसोदनं च तव भक्त्या पूजयिष्यामि, यदा नगरं प्रत्यागच्छामि। ये देवाः तव तटे स्थिताः, तीर्थानि स्थानानि च, सर्वाणि तानि पूजयिष्यामि। पुनः दीर्घबाहुना पतिना भ्रात्रा च सह, वनात् अयोध्यां प्रविशेयम्, हे निष्कलुषे।” इति उक्त्वा, सीता शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणं तीरं प्राप्तवती। तीरं प्राप्त्वा, पुरुषसिंहः नौकां त्यक्त्वा, भ्रात्रा वैदेह्या च सह प्रस्थितवान्। ततः बलवान् रामः सुमित्रपुत्रं सौमित्रिं इदं उवाच—“सर्वत्र, जनसमूहमध्ये वा एकान्ते वा, अस्माकं रक्षणाय सततं जागरूकः भव। विशेषतः वनस्य अप्रकटे एकान्ते रक्षणं कर्तव्यम्। अग्रे गच्छ, सौमित्रे, सीता त्वां अनुगच्छतु। अहं पश्चात् गच्छन्, उभयोः सीतायाः च रक्षणं करिष्यामि। अद्य वैदेही वनवासदुःखं अनुभविष्यति। कस्यापि कार्यस्य कालात् पूर्वं सिद्धिः न भवति; अद्य वैदेही वनवासदुःखं निश्चितं अनुभविष्यति। अद्य सा जनशून्यं, क्षेत्रवनरहितं, दुःखैः क्लेशैः, गहनपतनैः युक्तं वनं प्रवेशिष्यति।