रामः वनवासे स्थित्वा, शिरसा सेवां करिष्यामीति सुमन्त्रं प्रीत्या उवाच। अयोध्या वा स्वर्गलोकेषु वा, सर्वथा त्यक्तवान्। त्वया विना अयोध्यां प्रविष्टुं न शक्यं, दुष्कृतं कृतवान् इन्द्रपुरी अपि दुर्गमेत्य् अवोचत्। वनवासकालः समाप्तः स्यात्, तदा हृदयाभिलषितं त्वया सह नगरं रथेन प्रवेशयिष्यामीति रामः सुमन्त्रं समाश्वासयन् उवाच। त्वया सह वनवासे चतुर्दश वर्षाणि क्षणवत् यास्यन्ति, अन्यथा शतवर्षाणि भिन्नानि स्यात्। सेवकवत् स्थितं मां न त्यजेत्, यत्र स्वामी पुत्रः गतः, तत्र भक्त्या स्थितं मां न परित्यजेत्, इत्य् अनुकम्पया पुनःपुनः सुमन्त्रः रामं याचितवान्। तं विनीतं दुःखितं च सुमन्त्रं रामः दयालुः सान्त्वयन् इत्य् उवाच—"मम तव परमं भक्तिं जानामि, हे स्वामिभक्त! मम नगरं प्रेषयामि, कारणं शृणु। यदा नगरं गच्छसि, तदा कैकेयी मम वनगमनं निश्चितं जानिष्यति। सा राणी, मम वनगमनं सन्तुष्टा, धर्मात्मानं राजानं मिथ्यावादिनं न शङ्किष्यति। मम मुख्यं कामं—यथा कैकेयी पुत्रः भरतः सुरक्षितं राज्यं प्राप्नुयात्। मम सुखाय च राज्ञः सुखाय च, त्वं सुमन्त्रः रथेन नगरं प्रत्यावर्तस्व, यथायोग्यं सर्वेभ्यः वचनं ब्रूहि।" एवं उक्त्वा, सुमन्त्रं पुनःपुनः सान्त्व्य, रामः गुहं दृढवाक्यैः सम्बोधितवान्—"गुह, इदानीं न वासः साधारणवने उचितः; आश्रमवासः नियतः। तस्मात् तपस्विनां शोभनं व्रतं अंगीकृत्य, पितुः, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च हिताय गच्छामि। जटाकर्मं कृत्वा गन्तव्यं, वटदुग्धं आनय। गुहः त्वरितं वटदुग्धं आनयत्।" तद् दुग्धेन रामः लक्ष्मणस्य च जटाः कृतवान्; दीर्घबाहुः पुरुषव्याघ्रः तपस्विवेषं धारयन्। ततः काषायवाससम् जटामण्डलधारिणौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ द्विजौ ऋषिवद् दीप्तिमन्तौ बभूवतु। ततः लक्ष्मणेन सह तपस्विपथं गृहीत्वा, रामः व्रतम् आसाद्य, गुहं मित्रं उवाच—"गुह, सेनायाः, कोशस्य, दुर्गस्य, जनस्य च सततं जागरूकः भव; राज्यं रक्षणे दुष्करम्।" गुहं विसर्ज्य, इक्ष्वाकुवंशजः रामः शीघ्रं निर्विकल्पः सीतया लक्ष्मणेन च सह निर्गतः। तत्र नदीतीरे, इक्ष्वाकुनन्दनः तीव्रगङ्गायाः पारगमनं इच्छन् लक्ष्मणं इत्य् उवाच—"पुरुषव्याघ्र, अयं नौका सज्जा अस्ति; त्वं सीतां सौम्यया नौकायां स्थापय।" भ्रातृवचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः प्रथमं मैथिलीं नौकायां स्थाप्य, स्वयं च आरोहति। ततः दीप्तिमान् रामः स्वयम् नौकायां आरोहति; निषादराजः गुहः स्वजनान् प्रेरयन्। राघवः नौकायां स्थित्वा, ब्राह्मणक्षत्रिययोः विधिना स्वस्तिवाचनं कृतवान्। सीता लक्ष्मणेन सह शास्त्रानुसारं आचम्य, दीप्तिमन्तः हर्षिताः नदीं नमस्कृतवन्तः। सुमन्त्रं गुहं च सेनां च विसर्ज्य, रामः नौकायां स्थित्वा नाविकं प्रेषयामास। तदा नाविकैः प्रेरितं नौका, सुचालकेन शीघ्रं उत्तमदण्डेन तीरं गङ्गां तीर्त्वा। मध्यगङ्गायां प्राप्ते, दोषरहितः वैदेही अञ्जलिं कृत्वा गङ्गां इत्य् उवाच—"एष दशरथस्य पुत्रः, महात्मा राजा; त्वया रक्षितः, गङ्गे, पितुः आदेशं पूरयतु।" "चतुर्दश वर्षाणि वनवासं कृत्वा, भ्राता मया च सह पुनः प्रत्यागच्छेत्।" "तदा, शुभे, गङ्गे, सुरक्षितं पुनः प्राप्त्वा, सर्वकामानां सिद्धये हर्षेण त्वां पूजयिष्यामि।" "त्रिपथगा ब्रह्मलोकं दर्शयति; समुद्रपतिवधूः अस्मिन लोके दृश्यसे।" "तस्मात् नमः स्तुतिं च ते, शुभे, यदा पुरुषव्याघ्रः सुरक्षितं राज्यं प्राप्य प्रत्यागच्छति।" "शतसहस्रं गाः वस्त्राणि उत्तमं च अन्नं ब्राह्मणेभ्यः दास्यामि, त्वां तुष्ट्वा।" "सहस्रघटैः सुरामांसोदनेन त्वां भक्त्या पूजयिष्यामि, यदा नगरं प्रत्यागच्छामि।" "ये देवाः तव तटे निवसन्ति, तीर्थानि देवस्थानानि च, सर्वाणि पूजयिष्यामि।" "मम दीर्घबाहुना पत्युना भ्रात्रा च पुनः संगम्य, अयोध्यां पुनः प्रवेशयामि, हे पापवर्जिते।" एवं उक्त्वा, दोषरहितं सीता शीघ्रं गङ्गायाः दक्षिणतीरं प्राप्तवती। तीरं प्राप्त्वा, पुरुषश्रेष्ठः रामः नौकां त्यक्त्वा, भ्रात्रा सीतया च सह प्रस्थितवान्।