तत्र यथाक्रमं सर्वेऽपि सत्कार्याः विशेषेण पूजार्हा भोज्यदानैः सम्मान्याः सन्तु, इति सर्वेभ्यः सम्यग् मान्यते स्म। सर्वं च यथाविधि सम्यग् व्यवस्थितं स्यात्, किञ्चिदपि न व्यतिक्रमेयुः, हृष्टचेतसः श्रद्धया च सर्वं कार्यमिति निश्चितम्। ततः सर्वे संनिहिताः वसिष्ठमृषिं समुपेत्य प्राहुः—"यथोक्तं भवता सर्वम् व्यवस्थितम्, किञ्चिदपि न अवशिष्टम्। यथाज्ञप्तं कार्यं वयं करिष्यामः, किञ्चिदपि न प्रमादिष्यामः।" इत्युक्त्वा वसिष्ठः सुमन्त्रं आहूतवान्, तमिदं वाक्यमुवाच—"भूमिपान् धर्मिष्ठान् सर्वान्, सहस्रशः ब्राह्मणान् क्षत्रियांश्च, वैश्यांश्च शूद्रांश्च, पृथिव्यां निवसतः, आमन्त्रय।" "विशेषतः मिथिलाधिपतिं सत्यधृतिं वीर्यवन्तं जनकं, पूर्वसख्यम् अनुस्मरन्, साक्षात् त्वमेव मान्येनोपायनं कुरु। तथैव काशिपतिं प्रियवादिनम्, सततं हितकामिनं, शीलसम्पन्नं, देवोपमं, त्वमेव सन्मान्यं नय। केकयानां वृद्धं धर्मिष्ठं, सिंहस्य राज्ञः श्वशुरं, पुत्रैः सहितं, आनय। अङ्गाधिपतिं रोमपादं धनुष्मन्तं, पूजितं, सिंहस्य राज्ञः सखायम्, पुत्रैः सहितं, आनय। तथैव कोसलाधिपतिं भानुमन्तं सुसंस्कृतं, च विद्वांसं मगधाधिपतिं विज्ञाननिपुणं च, आनय।" "समये आगन्तारं, बुद्धिमन्तं, दानशीलं, पूजितं च नरश्रेष्ठम्, पूर्वापरान् राज्ञः, सिन्धुसौवीरसौराष्ट्राधिपतीन्, त्वरया प्रेषय। दक्षिणदिग्वसिनः सर्वान् राज्ञः, अन्यांश्च सख्यं कुर्वतः नृपतीन्, आनय। तान् शीघ्रं स्वजनैः, बन्धुभिः च सहितान्, राज्ञः आज्ञया उत्तमान् दूतान् प्रेष्य आनय।" एवं वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा सुमन्त्रः तत्रैव स्थितान् योग्यपुत्रान् राज्ञः आज्ञया तान् राज्ञः आनयितुम् आज्ञापयत्। स धर्मात्मा सुमन्त्रः, मुनिवचः शिरसि कृत्वा, स्वयमेव शीघ्रं बुद्धिमान्, तान् सर्वान् राज्ञः आनयितुम् प्रस्थितः। ततः सर्वे यज्ञव्यवस्थायाः अध्यक्षाः, यथायोग्यं कृतं सर्वम्, वसिष्ठाय महर्षये निवेदयामासुः। ततः तैः सर्वैः कृतकृत्यैः सन्तुष्टः द्विजश्रेष्ठः वसिष्ठः सर्वान् इदं प्रोवाच—"कस्मैचित् किञ्चिदपि अवमान्यं न दद्यात्। यदि किञ्चिद् अवमान्यं दत्तं, दातुः नाशाय स्यात्, अत्र न संशयः।" इत्थं किञ्चिद् दिनेभ्यः रात्रिषु च, राजानः समागताः। ते राजानः नानारत्नानि दाशरथये समर्प्य, वसिष्ठः तुष्टः राजानम् इदं वचः उवाच—"नरशार्दूल, तव आज्ञया राजानः आगताः, सर्वे च मया यथार्हं पूजिताः। यज्ञव्यवस्था अपि सम्यग् कृताः, त्वं स्वगृहात् यज्ञशालां प्रति यागाय गच्छ।" "सर्वतोऽभिलषितद्रव्यैः परितः संवीतः, त्वं यज्ञवाटं मनसा निर्मितमिव पश्य।" एवमुक्त्वा वसिष्ठस्य ऋश्यशृङ्गस्य च वचः श्रुत्वा, पृथिव्याः पतिः शुभे दिने शुभनक्षत्रे प्रस्थितः। ततः वसिष्ठप्रमुखैः, ऋश्यशृङ्गपूर्वकैः, सर्वे ब्राह्मणश्रेष्ठाः यज्ञकर्म आरब्धवन्तः। सर्वेऽपि धर्मेण यथाशास्त्रं प्रवृत्ताः, यज्ञवाटं जग्मुः; राज्ञः पत्न्यः सहितः स राजा दीक्षां समुपविवेश। एषः चतुर्दशः सर्गः, शृणु। यदा संवत्सरः पूर्णः अश्वः च आगतः, तदा राज्ञः अश्वमेधो सरयूः तट उत्तरे प्रारब्धः। ऋश्यशृङ्गपूर्वकैः ब्राह्मणश्रेष्ठैः तस्मै महात्मने राज्ञे महायज्ञः समारब्धः। ऋत्विजः वेदविदः शास्त्रानुसारं यथाविधि सर्वाणि कर्माणि चक्रुः। प्रवर्ग्योपसदादिकानि शास्त्रसिद्धानि सर्वाणि द्विजाः सम्यग् अकुर्वन्। ततोऽथ तान् पूजयित्वा, सर्वे मुनिवराः हृष्टाः प्रभाते सोमपेषणं समारब्धवन्तः। इन्द्राय हविर्दत्तं, निष्पापः राजा दीक्षितः, ततो मध्याह्ने सोमपेषणं कृतम्। तृतीयं सोमपेषणं अपि ब्राह्मणश्रेष्ठैः शास्त्रदृष्टया सम्यक् कृतम्। तत्र ऋश्यशृङ्गादयः मन्त्रकुशलाः, सम्यगुच्चारयन्तः, इन्द्रादीन् देवतान् आमन्त्रयन्। मधुरैः स्निग्धैश्च श्लोकैः, यथायोग्यं, होतृभिः देवाः आहूताः, स्वर्गवासिनां भागाः हविषां दत्ताः। तत्र न किञ्चिद् हविर्न व्यभ्रंशत्, न च किञ्चिद् विप्रकृष्टम्; सर्वं ब्रह्मणा इव, सर्वथा सुरक्षितम्, अकुर्वन्। तत्र तेषु दिवसेषु, न कश्चित् श्रान्तः, न च क्षुधितः; न ब्राह्मणः अज्ञानवान्, न च अप्रतिपालकः कश्चित्। ब्राह्मणाः सदा अश्नन्, यजमानाः अश्नन्, तपस्विनः अश्नन्, भिक्षवः च अश्नन्। वृद्धाः, रोगिणः, स्त्रियः, बालाः अपि अश्नन्; सततमश्नन्तः अपि, तृप्तिर्न कस्यचित् जाताऽभूत्। इति रामायणस्य प्रथमकाण्डस्य त्रयोदशचतुर्दशसर्गयोः, अश्वमेधमहायज्ञस्य पूर्वव्यवस्था, राज्ञः दाशरथ्यस्य अतिथिसत्कारः, सर्वेषां धर्मेण पूजनं, यज्ञकर्मणः च महोत्सवः, एवमुपवर्णितम्।