रामः वनवासे तव कष्टं जनस्य यथा जातं तद् दृष्टवान्—ते जनाः तव वियोगेन शोकदुःखविह्वलाः, हृदयैः श्रान्ताः सन्ति। यदि अहं अयोध्यां त्वया विना गच्छेयम्, तदा नगरवासिनां दुःखनादः, मम रथस्थं दृष्ट्वा, शतगुणः भविष्यति। तव मातरं किं वदामि?—यः पुत्रः मया मातुलगृहं नीतः, मा शुचः—इति कथं वदामि? मिथ्या अपि वाक्यं न उच्येत; दुःखकरं सत्यम् अपि वक्तुं न शक्यम्। मम आज्ञया यः तव बन्धुजनः रथयात्रायां नियोजितः, तस्यैः अश्वैः तव वियोगः कथं ज्ञाप्यः? अयोध्यां त्वया विना गन्तुं न शक्नोमि, अनघ; त्वं मां वनं प्रति गन्तुं अनुमन्यस्व। यदि मम प्रार्थनाः उपेक्ष्य त्वं मां त्यक्तुं इच्छसि, तर्हि रथेनैव अग्नौ प्रविश्य, त्वया परित्यक्तः भविष्यामि। यानि यानि वनवासे तपस्याः विघ्नानि भविष्यन्ति, राघव, रथेन तानि निवारयिष्यामि। रथसेवया यत् सुखं प्राप्तवान्, तव वनसेवया तत् सुखं पुनः प्राप्तुम् इच्छामि। एते अश्वाः अपि यदि वनवासे तव सेवां कुर्वन्ति, परमं स्थानं प्राप्स्यन्ति। वनवासे मस्तकं नतं कृत्वा तव सेवाम् करिष्यामि; अयोध्या वा देवपुरी वा, सर्वं त्यक्त्वा तव अनुगमनम् इच्छामि। अयोध्यां त्वया विना प्रविष्टुं न शक्नोमि; इन्द्रस्य नगरी अपि दुष्कृतिनः अप्राप्या। वनवासकालः समाप्तः सति, हृदयस्य अभिलाषः अस्ति—एतेनैव रथेन त्वां पुनः नगरं नयामि। त्वया सह वनवासे चतुर्दश वर्षाणि निमेषवत् यास्यन्ति; अन्यथा शतवर्षाणि भिन्नानि स्युः। सेवायाम् स्थितः दासः सदा तव मार्गे न त्यज्यः; यत्र स्वामी पुत्रः गतः, तत्र भक्तः सेवकः त्यक्तुं न अर्हति। एवं बारं बारं विनयपूर्वकं बहुधा प्रार्थयन्, दीनः सुमन्त्रम् रामः दयालुः अभ्युवाच। रामः तस्य उत्तमां भक्तिं जानाति; तं उवाच—हे स्वामिभक्त, तव उत्तमं भक्तिं अहं वेद्मि; शृणु, यत् कारणं अहं त्वां नगरं प्रति प्रेषयामि। यदा त्वं नगरं गमिष्यसि, तदा मम मातरः कैकेयी, रामः वनं गतः इति निश्चयं करिष्यति। सा रानी, मम वनगमनं दृष्ट्वा तुष्टः सन्ति, धर्मराजः मिथ्यावादी इति न शङ्किष्यति। मम अभिलाषः एषः—यथा मम मातरः कैकेयी स्वपुत्राय भरताय सुरक्षितं समृद्धं राज्यं प्राप्नुयात्। मम तथा राज्ञः सुखार्थं त्वं सुमन्त्रः रथेन नगरं प्रति प्रतिगच्छ; यथायोग्यं यः यः तव सम्मुखं आगच्छेत्, तस्मै यथायोग्यं वद। इत्युक्त्वा, सुमन्त्रं पुनः पुनः सान्त्व्य, रामः गुहं दृढवाक्यैः सम्बोधयामास। रामः गुहं उवाच—इदानीं वनवासे नगरे वा न स्थातव्यम्; मुनिनियमः अस्ति—आश्रम एव वासः कर्तव्यः। तस्मात् तपस्विनां शोभायुक्तं व्रतम् अंगीकृत्य, पितुः, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च हिताय, अहं गमिष्यामि। जटाः कृत्वा गन्तव्यम्; वटस्य क्षीरं आनय। गुहः शीघ्रं वटक्षीरं आनयत्। तत् क्षीरं लब्ध्वा, रामः लक्ष्मणस्य च जटाः कृतवान्; दीर्घबाहुः पुरुषसिंहः तपस्विनः रूपं स्वीकृतवान्। ततः वल्कलधारिणौ, जटामण्डलधारिणौ, रामः लक्ष्मणः च द्वौ ऋषीव दीप्तिमन्तौ बभूवतुः। ततः लक्ष्मणेन सह मुनिपथं आश्रित्य, रामः व्रतं स्वीकृत्य, गुहं मित्रं उवाच—सदा जागरूकः भव, गुह, सेना, कोष, दुर्ग, जनसमूहस्य च रक्षणे; राज्यरक्षणं कठिनतमं इति मन्यते। ततः गुहं अभ्यनुज्ञाय, इक्ष्वाकुवंशजः, सीतया लक्ष्मणेन च सह, शीघ्रं, अविचलितः, वनं प्रति प्रस्थितः। ततः तटस्थः इक्ष्वाकुपुत्रः गङ्गां तीव्रवाहिनीं तरितुम् इच्छन्, लक्ष्मणं उवाच—हे पुरुषसिंह, एषा नावः सज्जा; त्वं सीतां सौम्यां नावं स्थापय। भ्रातृवचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः प्रथमं मैथिलीं नावं स्थापयामास, ततः स्वयम् आरोहत्। ततः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता रामः स्वयम् नावं आरोहत्; निषादराजः गुहः स्वजनान् नावं गतुम् प्रेरयामास। राघवः, महातेजाः, नावं आरोह्य, ब्राह्मणक्षत्रिययोः विहितं स्वस्तिवाचनं कृतवान्। सीता लक्ष्मणेन सह, शास्त्रानुसारं आचम्य, दीप्तिमन्तौ हृष्टौ, नदीं प्रणम्य। सुमन्त्रं गुहं च सेना च सर्वान् सान्त्व्य, रामः नावं आरोहत्; नाविकान् शीघ्रं गन्तुं आदेशं ददौ। तैः प्रेरितया नावया, नाविकः कुशलः, उत्तमया काष्ठदण्ड्या, शीघ्रं जलं तरितम्। मध्यभागे भागीरथ्याः आगच्छन्, कल्याणी वैदेही अञ्जलिं कृत्वा नदीं प्रार्थयत्—"एषः दशरथस्य पुत्रः, महात्मा, बुद्धिमान्; त्वया संरक्षितः, हे गङ्गे, पितुः आज्ञां पूर्णयतु।" एवं रामः लक्ष्मणः सीता च वनवासमार्गे धर्मनिष्ठं, भक्तिपूर्णं, दीनानां सान्त्वनं, धर्मपालनं च कृत्वा, नदीं तर्तुं प्रवृत्ताः।