सुमन्त्रः रामं प्रति करुणया विनयपूर्वकं वचः प्रवक्तुम् आरब्धवान्। "यदि जनाः मम रथं रामविना द्रक्ष्यन्ति, यद्यपि तत्र तव नाम दृश्यते, तर्हि रामविहीनस्य रथस्य दर्शनात् एव नगरी विनष्टा इव भविष्यति। नूनम् एषः रिक्तः रथः केवलं सारथिना सहितः युद्धे वीरैः हतानाम् सेनायाः इव, नगर्याः दुःखस्य कारणं भविष्यति। त्वं यद्यपि दूरस्थः, जनाः त्वां मनसा सन्निहितम् इति चिन्तयन्तः अद्य उपवासं कुर्वन्ति। त्वद्वियोगे नगरवासिनः क्लेशेन संतप्ताः, दुःखेन खिन्नहृदयाः जाताः इति त्वया दृष्टम्। यदि अहम् एव रथमारुह्य नगरं प्रतिनिवर्तेयं, तर्हि मम निर्वासने ये जनाः दुःखेन आक्रन्दन्ति, तेषां दुःखरवः शतगुणितः स्यात्। मातरं तव किं वदामि? किम् अहम् एतद् वदामि—‘तव पुत्रः मया मातुलगृहं नीतः, मा शुचः’ इति? यद्यपि एतत् मिथ्या, तथापि अहम् एतादृशं वचनं न वदामि; कथं दुःखकरं सत्यम् अपि वदेमि? ये मम आज्ञया बद्धाः तव बान्धवा, तेभ्यः अयं रथः रामविहीनः इति कथं अश्वाः निवेदयेयुः? त्वं अनघ, त्वया विना अहम् अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि; त्वं मां वनं प्रति गन्तुमनुज्ञातुम् अर्हसि। यदि मम प्रार्थनां अवज्ञाय त्वं मां परित्यक्तुम् इच्छसि, तर्हि अहम् अत्रैव रथेन सह अग्नौ प्रविश्यामि। वनवासे ये तपसः विघ्नाः सम्प्राप्ताः, तान् अहं रथेन निवारयिष्यामि, हे राघव। यः सुखं रथे सेवायाम् अलभे, तदेव सुखं वने तव सेवायाम् आप्नोमि इति मे आशा। एते अश्वाः अपि यदि त्वां वनवासे सेविष्यन्ति, तर्हि परां गतिं लप्स्यन्ते। अहम् अपि वने शिरसा त्वां सेविष्ये; अयोध्यां वा स्वर्गं वा सर्वथा परित्यजामि। त्वया विना अहम् अयोध्यां प्रविष्टुं न शक्नोमि; पापकर्मणः स्वर्गोऽपि दुर्लभः। यदा वनवासकालः समाप्तः, तदा आत्मनः प्रीत्यर्थं त्वां रथेन पुनः नगरं नेतुम् इच्छामि। त्वया सह चतुर्दश वर्षाणि वने यथा निमेषवत् व्यतीतानि स्युः, अन्यथा शतवर्षाणि तु दुःखकराणि स्युः। त्वं स्वामी, अहं दासः, सेवायाम् स्थितः, मां मार्गे न परित्यज।" एवं बहुधा विनयपूर्वकं विलपन्तं सुमन्त्रं रामः करुणया सम्बोध्य उवाच— "त्वं मम प्रति उत्तमां भक्तिं जानामि, हे स्वामिभक्त; किंतु शृणु, यत् कारणं येन त्वां नगरं प्रति प्रेषयामि। यदा त्वं नगरं गमिष्यसि, तदा मम कनिष्ठा माता कैकेयी निश्चितं ज्ञास्यति यत् रामः वनं गतः। सा राज्ञी यदा मम वनगमनं श्रुत्वा तुष्टा भविष्यति, तदा धर्मात्मा राजा मिथ्यावादी इति न मन्येत। मम प्रमुखः अभिलाषः अयम् एव यत् मम कनिष्ठा माता भरतस्य सुरक्षितं राज्यं प्राप्नुयात्। अतः मम सौख्याय च राज्ञः च, त्वं सुमन्त्र, रथेन सह नगरं प्रतिनिवर्तस्व; यथायोग्यं सर्वेभ्यः यथोचितं वद। एवमुक्त्वा पुनः पुनः सुमन्त्रं सान्त्वयित्वा, रामः गुहं प्रति निश्चयपूर्वकं वचनम् उवाच। ‘गुह, अहम् इदानीं ग्रामवासी वने स्थितुं न अर्हामि; नूनं मुनिवासे वसितव्यम्, एष धर्मः विहितः। अतः तापसधर्मम् आलम्ब्य, पितुः, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च हिताय व्रतम् आस्थाय गमिष्यामि। यदा जटाः विधास्यन्ते, तदा गमिष्यामि; अतः वटस्य क्षीरं आनय। गुहः शीघ्रं वटक्षीरं आनयत्। तेन रामः लक्ष्मणस्य स्वस्य च जटाः कृत्वा, दीर्घबाहुः नरशार्दूलः तापसरूपं धारयामास। ततः वाल्कलाम्बरधारिणौ जटामण्डलमण्डितौ रामलक्ष्मणौ द्वौ ऋषिसमानौ दिव्यौ बभूवतुः। ततः रामः लक्ष्मणेन सह तपस्विपथं गृहीत्वा, दृढव्रतः गुहं प्रति वाक्यम् उवाच— ‘गुह, त्वं सदा जागरूकः भव, सैन्ये, कोशे, दुर्गे, प्रजासु च; राज्यस्य रक्षणं अत्यन्तदुष्करम्।’ इत्युक्त्वा गुहं सम्यक् अभ्यनुज्ञाय, इक्ष्वाकुवंशसम्भवः रामः शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह निर्भयः प्रस्थितः। गङ्गातीरम् उपागत्य, रामः लक्ष्मणं प्रति वाक्यम् उवाच— ‘नरशार्दूल, एषा नौका सज्जा; त्वं आरुह्य, अनन्तरं सीतां सौम्यां सावधानम् आरोपय।’ भ्रातुः आदेशं श्रुत्वा, लक्ष्मणः प्रथमं मैथिलीम् आरुह्य, पश्चात् स्वयम् नावम् आरुरोह। ततो ज्येष्ठभ्राता रामः अपि नावम् आरुह्य, निषादाधिपः गुहः स्वजनान् प्रेरयामास। राघवः, महातेजाः, नावम् आरुह्य, आत्मनः कल्याणाय ब्राह्मणक्षत्रिययोः विहिताः मन्त्रान् जपामास। ततो रामः सीतया लक्ष्मणेन सह शास्त्रानुसारं आचम्य, हृष्टः, गङ्गां प्राञ्जलिः प्रणम्य, सुमन्त्रं गुहं च सैन्यं च अभिवाद्य, नावम् आरुह्य नाविकान् गन्तुम् आदेशं दत्तवान्।