सुमन्त्रः, रामस्य वियोगेन दुःखसन्तप्तः, स्वं मनः व्यक्तं कृत्वा रामं प्रार्थयति—“कथं तव विना तां नगर्यां प्रतिनमिष्यामि, यथा पुत्रः पितृवियोगेन शोकातुरः भवति? यदा जनाः मम रथं रामविहीनं पश्यन्ति, यद्यपि तस्य नाम रामस्यैव अस्ति, तदा नगर्याः हृदयमपि तेन दृश्येन विकलम् भविष्यति। नूनं सा नगरी दुःखसागरं प्रवेशिष्यति, रथं रिक्तं केवलं सारथिमात्रं दृष्ट्वा, यथा सैन्यम् रणाङ्गणे वीरशून्यं भवति। त्वं दूरस्थः अपि, जनाः तव चिन्तनं कृत्वा, मनसि तव सन्निधिं कल्पयन्तः, अद्य निश्चयेन उपवासं करिष्यन्ति। राम, त्वया अपवासनकाले जनाः दुःखसन्तप्ताः, हृदयैः तव वियोगशोकात क्लान्ताः इति दृष्टम्। यदि मम अपवासनसमये जनाः मम रथस्थं माम् पश्यन्ति, तदा तेषां शोकनादः शतगुणः अधिकः भविष्यति। तव मातरं किं वदामि? यद्वद—‘तव पुत्रः मया मातुलगृहं नीतः, मा शुचः’—इति? मिथ्या वचनं अपि न वदामि; कथं तद् अप्रियं सत्यम् उक्तुम् शक्यं? येषां आज्ञया तव बान्धवाः सञ्चिताः, तेषां समूहेषु, रथस्य अश्वाः कथं वदन्ति—‘रथः रामविहीनः’ इति? अहं तव विना अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि, अनघ, त्वं मां वनगमनाय अनुमन्यस्व। यदि मम प्रार्थनां परित्यज्य, त्वं मां त्यक्तुम् इच्छसि, तदा रथेन सह अत्र अग्निं प्रविश्य, तव वियोगेन आत्मनं त्यजामि। यद् वनवासे तपःप्रवृत्तौ विघ्नाः जायन्ते, तान् रथेन राघवः, अहं निवर्तयिष्यामि। रथसेवया यत् सुखम् प्राप्तम्, तत् वनवासे तव सेवया सुखम् प्राप्नुयाम्। एते अश्वाः अपि, वीर, यदि वनवासे तव सेवां कुर्वन्ति, तदा परमं स्थानम् प्राप्नुयुः। अहं वनवासे शिरसा तव सेवां करिष्यामि; अयोध्यां वा देवपुरं वा सर्वथा त्यजामि। नूनं तव विना अयोध्यां प्रविष्टुं न शक्नोमि; इन्द्रस्य नगरी अपि पापकृतः दुर्लभा। यदा वनवासकालः समाप्तः, तदा मम हृदयस्य इच्छा अस्ति—रथेन तव नगरं प्रतिवाहनम्। तव सह वनवासे चतुर्दश वर्षाणि निमेषवत् यान्ति; अन्यथा शतवर्षाणि भिन्नानि स्युः। त्वं मां, सेवकं, यत्र स्वामी पुत्रः गतः, तस्मिन् मार्गे, न त्यज्याः; अहं तव भक्तः, तव सेवायाम् दृढः स्थितः। एवं बहुधा नम्रः दुःखितः सुमन्त्रः पुनः पुनः रामं प्रार्थयति। तं सुमन्त्रं करुणया रामः प्रत्युवाच—“त्वं मम परमभक्तः; शृणु, किमर्थं त्वां नगरं प्रेषयामि। यदा त्वं नगरं गच्छसि, मम मातरः कैकेयी निश्चयेन मन्यते—‘रामः वनं गतः’ इति। तदा सा राणी, रामस्य वनगमनं ज्ञात्वा, धर्मराजः मिथ्यावादी न इति निश्चिनोति। मम प्रमुखा इच्छा—यथा मम मातर्याः पुत्रः भरतः सुरक्षितं राज्यं प्राप्तु। अतः, मम सुखाय च राज्ञः सुखाय च, त्वं सुमन्त्रः रथेन नगरं प्रतिनम्य, यथायोग्यं सर्वेभ्यः वाक्यं वद। एवं उक्त्वा, सारथिम् पुनः पुनः सान्त्वयित्वा, रामः गुहं दृढं प्रीत्या संबोधयति—“गुह, इदानीं मम जनवसति वनवासे स्थातुम् न उचितम्; नूनं आश्रमवासे स्थातव्यम्, नियमेन। तस्मात्, तपस्विनां शोभायाम् व्रतं आलम्ब्य, पितुः, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च हिताय, अहं गच्छामि। यदा जटाः कृताः, तदा गमिष्यामि; वटस्य दुग्धं आनय। गुहः शीघ्रं वटदुग्धं रामाय समर्पयति। तेन रामः लक्ष्मणस्य च जटाः कृतवान्; दीर्घबाहुः पुरुषसिंहः तपस्वीवेषं स्वीकृतवान्। ततः वल्कलवासाः जटामण्डलधारिणौ भ्रातरौ रामः लक्ष्मणः द्वौ ऋषिवत् दीप्तिमन्तौ बभूवतुः। ततः लक्ष्मणेन सह तपस्विपथं आलम्ब्य, रामः व्रतम् गृहीत्वा गुहं मित्रं उवाच—“गुह, सदा जागरूकः भव, सेनायाः, कोशस्य, दुर्गस्य, जनस्य च संरक्षणे; राज्यस्य रक्षणं अत्यन्तं कठिनम्। ततः गुहं विसर्ज्य, इक्ष्वाकुवंशजः शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह निर्भयः निर्गतः। तत्र, गङ्गायाः तीरे, इक्ष्वाकुपुत्रः तीव्रगङ्गां तीर्तुम् इच्छन्, लक्ष्मणं संबोधयति—“नरश्रेष्ठ, एषा नौका सज्जा; त्वं सीतां सौम्यया नौकायाः आरोपय, ततः स्वयम् आरोह। भ्रातृवचनं श्रुत्वा, लक्ष्मणः प्रतिवचनं न दत्त्वा, प्रथमं मैथिलीं नौकायाः आरोपयित्वा, स्वयम् आरोहति। अनन्तरं लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता स्वयं नौकायाः आरोहति; निषादराजः गुहः स्वबान्धवान् प्रोत्साहयति। राघवः, महातेजाः, नौकायाः आरोह्य, स्वकल्याणाय ब्राह्मणक्षत्रिययोः विधिना मन्त्रजपं कृतवान्। शास्त्रानुसारं आचम्य, सीता लक्ष्मणेन सह, तेजस्वी रामः प्रहृष्टः गङ्गां प्रणम्य नमस्कृतवान्।