सुमन्त्रः रामस्य समीपे भक्त्या स्नेहेन च स्थितः, विनयमूलकं वचनं रामाय प्राह—“यदि अहं स्नेहात् अविचलितया भक्त्या च औपचारिक्यं वाक्यं विहाय भाषे, तानि वचनानि त्वं क्षन्तुमर्हसि। कथं तव वियोगेन तया पुरीं प्रतियास्यामि, या पुत्रेण पितृवियोगदुःखेन व्याकुलः स्यात्? यदि जनाः मम रथं रामविना पश्येयुः, अपि च रामनाम्ना युक्तं स्यात्, तदा रथस्य रामविहीनस्य दर्शनात् पुरी अपि विदीर्णा स्यात्। निश्चितं तं रिक्तं रथं केवलं सारथिना युक्तं दृष्ट्वा पुरी दुःखेन पतिष्यति, यथा रणाङ्गणे वीरनिहतेन सेना। त्वं दूरस्थोऽपि चेत्, जनाः मनसा त्वां सन्निहितं चिन्तयन्तः अद्य उपवासिनः स्युः। त्वां वने स्थितं दृष्ट्वा जनाः दुःखिताः सन्तः, हृदये क्लेशेन खिन्नाः जाताः इति त्वं जानासि। यदि रथस्थं मां पश्यन्ति, तदा मम वनगमनसम्बन्धी जनानां क्रन्दनं शतगुणितं स्यात्। तव मातरं किं वदामि? ‘तव पुत्रः मया मातुलगृहं नीतः, मा शुचः’ इति? अपि असत्यं स्यात्, तथापि तादृशं दुःखदं वाक्यं न वदामि। ये मम आज्ञया बद्धाः, तव बान्धवसमूहः, ते किमर्थं रथस्य तव वियोगं अश्वाः कथयिष्यन्ति? अहं त्वया विना अयोध्यां प्रतिगन्तुं न शक्नोमि, त्वं मां वनं प्रति गन्तुं अनुमन्यस्व। यदि मम प्रार्थनां न गृह्णासि, त्वया त्यक्तः अत्रैव रथेन सह वह्नौ प्रवेक्ष्यामि। वने यानि यानि तपस्याः विघ्नानि स्युḥ, राघव, तानि रथेन निवारयिष्यामि। रथसेवया यत् सुखं लब्धं, तत् वनवासे तव सेवया प्राप्स्यामि इति मे आशा। एते च अश्वाः, वीर, यदि ते वने तव सेवकाः स्युः, तदा परमां गतिं प्राप्स्यन्ति। अहं शिरसा त्वां वने सेविष्ये; अयोध्यां वा स्वर्गं वा सर्वथा परित्यजामि। अहं त्वया विना अयोध्यां प्रविष्टुं न शक्नोमि; इन्द्रस्यापि पुरी पापकृतः अप्राप्या। यदा वनवासकालः समाप्तः, तदा एतेनैव रथेन त्वां पुरीं प्रतिनेष्यामि इति मे मनसि। त्वया सह वने चतुर्दश वर्षाणि निमेषवत् गमिष्यन्ति; अन्यथा शतशः वर्षाणि भिन्नानि स्युः। सेवकः स्वामी च यत्र गतौ, तत्र स्थितं मां त्वं न परित्यजाः, भक्तं नित्यं सेवायाम्।" एवं सुमन्त्रः बहुविधं विनयपूर्वकं शोकसन्तप्तः प्रार्थयन्, रामः करुणया तं प्रत्युवाच—“त्वयि मम परमा भक्तिः मया ज्ञायते, स्वामिभक्त; शृणु यत् कारणं यत् त्वां नगरं प्रति प्रेषयामि। यदा त्वं नगरे प्रतिपत्स्यसि, मम मातरः कैकेयी विश्वासं गच्छेत्त् यत् रामः वनं गतः। सा च रानी, मम वनगमने सन्तुष्टा, धर्मात्मनः राज्ञः मिथ्यावादित्वं न शङ्किष्यति। मम प्रमुखं कामं—यत् मम मातरः कैकेयी भरताय सुरक्षितं राज्यं लभेत। मम तथा राज्ञः सुखार्थं त्वं, सुमन्त्र, रथेन सह नगरं प्रतिगच्छ, यथायोग्यं च सर्वेभ्यः वाक्यं वद।" एवं सुमन्त्रं समाश्वास्य, रामः गुहम् अपि दृढनिश्चयेन उवाच—“गुह, अद्य मया जनाकीर्णे वने वासो न शोभते; निश्चितं मया आश्रम एव वासः कर्तव्यः, यतः एवं नियमः विहितः। तस्मात् मुनिव्रतम् आलम्ब्य, पितुः, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च हिताय, अहं यास्यामि। जटाः कृत्वा गमिष्यामि; वटस्य दुग्धं आनय।" गुहः शीघ्रं वटदुग्धं समुपनीय, रामस्य च लक्ष्मणस्य च जटाः कृतवान्। दीर्घबाहुः नरशार्दूलः रामः तपस्विवेषं समास्थाय, लक्ष्मणेन सह जटाधरौ काषायवाससम् अधारयत्। तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ वाल्कलधारिणौ, जटामण्डलधरौ, द्वौ मुनिवौ इव बभूवतुः। ततः रामः लक्ष्मणेन सह तपस्विपथं गृहीत्वा, व्रतम् आलम्ब्य, प्रियं मित्रं गुहं उवाच—“गुह, त्वं सदा जागरूकः भव, सेनायाः कोशस्य दुर्गस्य जनस्य च विषये; राज्यरक्षणं हि सुदुष्करम्।" एवमुक्त्वा गुहं सम्यक् अभ्यनुज्ञाय, इक्ष्वाकुवंशजः रामः शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह निर्भयः प्रस्थितः। गङ्गातटे सन्निविष्टः इक्ष्वाकुसुतः तीव्रवेगां गङ्गां तीर्तुम् इच्छन् लक्ष्मणं प्रति उवाच—“नरशार्दूल, एषा नौः सज्जा; त्वं आरुह्य, सीतां सौम्यया पद्धत्या आरोपय।" भ्रातुः आदेशं शृण्वन् लक्ष्मणः प्रतिनिर्दोषः, प्रथमं मैथिलीं नावम् आरोप्य, पश्चात् स्वयम् आरुरोह। ततः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता श्रीरामः अपि स्वयं नावम् आरुरोह; निषादराजः गुहः स्वजनान् प्रवर्तयामास। राघवः महातेजाः नावम् आरुह्य, स्वकल्याणाय ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां विहितं मन्त्रं जपन् स्थितः।