रामः सुमन्त्रं समुपसृत्य स्नेहपूर्वकं सम्बोधयति—“भरतं आलिंग्य तं अभिषेचय राजकुमारपदेन; ततः अस्माकं दुःखजन्यं शोकं त्वं न अभिभविष्यसि। भरताय अपि वक्तव्यम्—यथा सः राज्ञि आचारं करोति, तथा सर्वासु मातृषु, भेदं विना, आचरितव्यम्। यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं पश्यसि, तथा विशेषेण कौसल्यां, या मम माता, पूजनीयां पश्य। पितरि स्नेहं कृत्वा, राज्ये प्रत्याशां च, त्वं उभयोः लोकोः सुखं करोतु।” एवं रामेण सुमन्त्रः प्रेषितः, दुःखेन क्लिष्टः, सर्वाणि वचनानि श्रुत्वा, स्नेहात् काकुत्स्थं प्रत्युवाच—“यदि अहं स्नेहात् अनन्यभक्त्या च औचित्यं विना वदामि, त्वं तानि वचनानि क्षन्तव्यानि। कथं अहं त्वया विना तां नगरीं प्रतिगच्छेयम्, यथा पुत्रः पितृवियोगेन शोकाभिभूतः भवति। यदा जनाः रथं रामविहीनं पश्यन्ति, अपि नामधारः स्यात्, नगरी रथं रामविहीनं दृष्ट्वा विफलता याति। निश्चितं नगरी दुःखं गच्छेत्, शून्यं रथं केवलं सारथिं दृष्ट्वा, यथा युद्धे वीरनिहतं सैन्यं। त्वं दूरस्थः अपि, जनाः मनसि त्वां विद्यमानं कल्पयन्तः, अद्य उपवासिनः भूत्वा त्वां चिन्तयन्ति। राम, त्वं द्रष्टवान्—वनवासे जनाः दुःखिताः, व्याकुलचित्ताः, तव शोकात् श्रान्तहृदयाः। मम वनगमनात् नगरवासिनां दुःखनादः, रथे उपविष्टं माम् दृष्ट्वा, शतगुणितः स्यात्। तव मातरं किं वदामि?—‘तव पुत्रः मया पितृगृहं नीतः, मा शोकं कुरु’ इति? मिथ्या अपि तादृशं वचनं न वदामि; कथं असत्यं दुःखं वदामि? ये मम आज्ञया बद्धाः, तव बान्धवसमूहाः, रथं तव वियोगं कथं विज्ञायन्ते? त्वया विना अहं अयोध्यां गन्तुं न शक्ष्यामि, निर्दोष, त्वं मां वनगमनं अनुमन्यस्व। यदि मम प्रार्थनां उपेक्ष्य त्वं मां त्यजसि, तर्हि रथेन अग्निं प्रविश्य, त्वया उपेक्षितः, अहं तत्र विनश्यामि। यानि यानि वनवासे तपस्याः विघ्नानि, राघव, रथेन तानि निवारयिष्यामि। रथे सेवा कृत्वा यः सुखं प्राप्तवान्, वनवासे तव सेवया तद् सुखं प्राप्नोमि। एते अश्वाः, वीर, यदि ते वनवासिनः तव सेवा कुर्वन्ति, परमं गतिं प्राप्नुवन्ति। अहं वनवासे शिरसा तव सेवा करिष्यामि; अयोध्यां वा स्वर्गं वा सर्वं परित्यजामि। त्वया विना अयोध्यां न प्रविशेयम्; इन्द्रस्य नगरी अपि दुष्कृतिनः दुर्गम। वनवासे समाप्ते, मम इच्छा—एतेनैव रथेन त्वां नगरं नयामि। तव सह वनवासे चतुर्दश वर्षाणि क्षणवत् यान्ति; अन्यथा शतवर्षाणि भिन्नानि स्युः। त्वं माम्, सेवकं, भक्तं, मार्गे न त्यजाः, यत्र स्वामी पुत्रः गतः, श्रद्धया सेवायाम् स्थितः। इत्येवम्, पुनः पुनः विनयपूर्वकं, शोकक्लिष्टः, सुमित्रः रामेन दयालुना सम्बोधितः। रामः सुमन्त्रस्य परमभक्तिं ज्ञात्वा, “ते तु मम प्रति परमभक्तिः अस्ति; शृणु, किमर्थं त्वां नगरं प्रेषयामि। यदा त्वं नगरं गच्छसि, मम कनिष्ठा माता कैकेयी निश्चितं जानीष्यति यत् रामः वनं गतः। सा रानी, मम वनगमनं सन्तुष्टा, धर्मिष्ठं राजा मिथ्यावादी न इति न शङ्किष्यति। मम मुख्यं इच्छामि—मम कनिष्ठा माता, तस्य पुत्रः भरतः सुरक्षितः, राज्यं समृद्धं प्राप्नुयात्। मम सुखाय राज्ञः च सुखाय, त्वं सुमन्त्र नगरं रथेन प्रतिगच्छ; यथायोग्यं यथानिर्दिष्टं प्रत्येकं जनं सम्यक् वद।“ एवं उक्त्वा, सारथिं पुनः पुनः सान्त्वयित्वा, रामः गुहं दृढनिश्चयं वचनैः सम्बोधयति—“गुह, इदानीं न उचितं मया जनाकीर्णे वने वासः; निश्चितं मुन्याश्रमं वासः कर्तव्यः, तस्मात् नियतिः। अतः तपस्विनां शोभायुक्तं व्रतं अंगीकृत्य, पितुः, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च हिताय, अहं गच्छामि। जटाकर्म कृत्वा गमिष्यामि; वटस्य क्षीरं आनय। गुहः शीघ्रं वटक्षीरं राजकुमाराय आनयत्। तेन रामः लक्ष्मणस्य च जटाः कृतवान्; दीर्घबाहुः पुरुषवृषः तपस्वीवेषं स्वीकृतवान्। ततः वल्कलवस्त्रधारी जटामण्डलधारी च भ्रातरौ रामः लक्ष्मणः द्वौ ऋषीव द्योतमानौ। ततः लक्ष्मणेन सह तपस्विपथं अवलम्ब्य, रामः व्रतं कृत्वा गुहं मित्रं सम्बोधयति—‘गुह, सर्वदा जागरूकः भव—सेना, कोश, दुर्ग, जनाः च; राज्यं रक्षणे अत्यन्तं कठिनम्।’ तदनन्तरं गुहं विसृज्य, इक्ष्वाकुवंशजः रामः शीघ्रं, निर्व्यग्रः, पत्नीं लक्ष्मणं च सह, निर्गतः। एवं रामस्य वनगमनस्य कथा शुभा, शोकस्नेहसम्भाविता, धर्मनिष्ठा, अयोध्यायाः जनानां हृदयस्पर्शिनी, प्रवहति।