रामः सुमन्त्रं प्रति एवमुक्त्वा, तं नृपं मातरं च सम्बोध्य, अन्यासु अपि महिषीषु कैकेयीं च समन्वेश्य पुनः पुनः स्ववचांसि निवेदयेत् इति आज्ञापयत्। कौसल्यायै च स्वास्थ्यमभिप्रेत्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह स्वनमस्कारान् निवेदयेत्। ततो महात्मनः राज्ञः समीपं शीघ्रं भरतं आह्वयेत् इति वदेत्; यदि च भरतः आगतः स्यात्, तदा तं पितुः प्रीत्यनुरूपे पदे स्थापयेत्। भरतं आलिङ्ग्य, तं युवराजे अभिषिञ्चेत्; तथा कृतमात्रे दुःखोत्थः शोको न तं व्याप्नुयात्। भरताय अपि एवमाचक्ष्व—यथा त्वं राजानं प्रति आचरसि, तथा सर्वासु मातृषु समं वर्तस्व। यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं पश्यसि, तथा विशेषतः कौसल्यां, या मम जननी, सन्मानय। पितरि स्नेहं राज्यम् अपेक्ष्य च, त्वं उभयोर्लोकयोः सुखं दातुमर्हसि। एवं रामेण प्रत्युपदिष्टः सुमन्त्रः दुःखेन संतप्तः तानि सर्वाणि वचांसि शृण्वन्, स्नेहवशात् काकुत्स्थं प्रत्युवाच—"यदि अहं स्नेहात् अनवहितया भक्त्या च विहितविधिं वाक्यम् उक्तवान्, तानि वचनानि त्वया क्षन्तव्यानि। कथं अहं त्वया वियुक्तः तां पुरीं प्रतियास्यामि, यथा पुत्रः पितृवियोगदुःखेन क्लान्तः। यदा जनाः मम रथं रामहीनं पश्यन्ति, अपि च तस्य नाम्ना युक्तं स्यात्, तदा रामरहितस्य रथस्य दर्शनात् पुरी एव विदीर्णा स्यात्। नूनं सा पुरी दुःखेन सम्पत्स्यते, शून्यं रथं केवलं सारथिं दृष्ट्वा, यथा रणभूमौ वीरहीनं सैन्यम्। त्वं दूरस्थोऽपि, जनाः त्वां मनसि संस्थाप्य, अद्यैव उपवासं कुर्वन्ति स्मरन्तः। राम, त्वया अपवासनकाले जनाः कथं दुःखिताः विक्षिप्तचित्ताश्च जाताः, त्वद्वियोगेन क्लान्तहृदयाः। यद् नगरजनैः मम अपवासनकाले रथे उपविष्टं दृष्ट्वा क्रन्दनं कृतम्, तत् शतगुणितं भविष्यति। अहं तव मातरं किं वदामि? यथा तव पुत्रः मया मातुलगृहं नीतः—मा शोचिषीः इति? अपि च मिथ्यावाक्यं न वदामि, कथं तु एतादृशं अप्रियम्? ये मम आदेशेन बद्धाः, तव बान्धवसंघाः—तेषां समक्षं रथस्य तव वियोगं शुभ्राश्वाः कथं निवेदयिष्यन्ति? अहं त्वया विना अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि, त्वं मां अरण्ये अनुयातुं अनुमन्यस्व। यदि त्वं मां परित्यजसि, तर्हि एतेनैव रथेन त्वया परित्यक्तः अग्निम् प्रवेक्ष्यामि। येऽपि अरण्ये तपसः विघ्नाः स्यु: तान् राघव, रथेन अपाकरोमि। रथसेवया या मम प्रीतिः, सा एव अरण्यवासे तव सेवा प्राप्तुं अभिलषामि। एतेऽपि हि अश्वाः, यदि अरण्यवासिनः भवन्ति, तव सेवा कृत्वा परां गतिं यास्यन्ति। अहं शिरसा त्वां अरण्ये सेविष्ये, अयोध्यां वा स्वर्गं वा सर्वथा परित्यजामि। अहं त्वया विना अयोध्यां न प्रविशेयम्; इन्द्रस्यापि पुरी पापकृतां दुर्लभा। यदा अरण्यवासकालः समाप्तः, तदा एतेनैव रथेन त्वां पुरीं प्रतिनेष्यामि इति मम हृदयस्याभिलाषः। त्वया सह अरण्ये चतुर्दश वर्षाणि क्षणवत् यास्यन्ति; अन्यथा शतशः वर्षाणि भिन्नानि स्युः। त्वं मां सेवकं भक्तं पथि न परित्यज—यत्र स्वामी पुत्रश्च गतौ, तत्र अहं नित्यसेवकः तिष्ठामि।" एवं सुमन्त्रः पुनः पुनः विनयेन विविधान् प्रकारान् निवेद्य, शोकार्तः, रामः तं करुणया सम्बोध्य उवाच—"त्वं मम अनुत्तमा भक्तिः अस्ति इति अहं जानामि, त्वं स्वामिभक्तः; शृणु च, यत्कारणं अहं त्वां अत्र नगरं प्रति प्रेषयामि। यदा त्वं नगरं यास्यसि, तदा मम कान्या माता कैकेयी रामः अरण्यं गतः इति विश्वासं यास्यति। सा महिषी, मम अरण्यगमने संतुष्टा, धर्मात्मानं नृपतिं मिथ्यावादिनं न शङ्किष्यति। मम एषा प्रार्थना—मम कान्या माता भरताय सुरक्षितं समृद्धं राज्यं लभेत। मम च राज्ञश्च सुखार्थं त्वं रथेन नगरं प्रतिगच्छ, यथोचितं च सर्वेभ्यः वचनानि निवेदय।" एवं उक्त्वा, सुमन्त्रं सान्त्व्य पुनः पुनः, रामः गुहं प्रति गम्भीरवाक्यं उवाच—"गुह, अहं इदानीं ग्राम्ये अरण्ये वसतुं न युक्तः; नूनं आश्रमे वसामि, एवं नियतिः। तस्मात् यत् तपस्विनां शोभनं व्रतम्, तत् गृह्णन्, पितुः, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च कल्याणाय गच्छामि। जटाः कृत्वा गमिष्यामि; अतः वटस्य दुग्धं आनय।" गुहः शीघ्रं वटदुग्धं आनयत्। तेन रामः लक्ष्मणस्य स्वस्य च जटाः कृतवान्। दीर्घबाहुः नरशार्दूलः तपस्विवेषं धारयामास। ततः वाल्कलधरौ जटामण्डलधरौ च रामलक्ष्मणौ ऋषिसमौ बभूवतुः।