रामः चतुर्दशवर्षाणि समाप्तानि सन्ति इति ज्ञात्वा सुमन्त्रं च समाश्वास्य, तं राजानं मातरं च उवाच—“यदा चतुर्दशवर्षाणि पूर्णानि भविष्यन्ति, तदा त्वं पुनः पुनः लक्ष्मणः अहम् सीता च आगच्छन्तः द्रक्ष्यसि। सुमन्त्र, मम वचनानि राज्ञे मातरं च कथय; अन्यासु रजस्वासु, कैकेयीं सहित्य, मम वचनानि पुनः पुनः निवेदय। कौसल्यायाः स्वास्थ्यम् अभिप्रेत्य, तस्यै नमः दत्तव्यः; सीता अहम् लक्ष्मणः च तस्यै नमः प्रेषयामः। महराज्ञे अपि वद—‘भरतः शीघ्रं आह्वयितव्यः’; यदि भरतः आगतः, तदा तं राज्ञः इच्छायाः पदे स्थापयितव्यः। भरतं आलिङ्ग्य तं युवराजे अभिषिञ्च; तदा दुःखजनितः शोकः त्वां न बाधिष्यति। भरताय अपि वद—‘यथा त्वं राज्ञे व्यवहरसि, तथा सर्वासु मातृषु अपि, भेदं न कृत्वा, व्यवहर।’ यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं पश्यसि, तथा विशेषतः कौसल्यां, यः मम माता, सम्मानय। पितरं प्रति स्नेहेन, राज्यम् प्रति आशां च कृत्वा, त्वं उभयोः लोकयोः सुखं प्रापयितुम् शक्नोषि।” एवं रामस्य वचनानि श्रुत्वा, सुमन्त्रः दुःखेन व्याकुलः, प्रेम्णा रामं उवाच—“यद्यहं स्नेहात् अनन्यभक्त्या च उचितं न भाषे, तव वचनानि क्षन्तव्यानि। कथं अहं तव वियोगेन दुःखितः तां पुरीं प्रतिनिवर्तेयं, यथा पुत्रः पितृवियोगेन शोकितः भवति? यदा जनाः मम रथं रामविहीनं पश्यन्ति, अपि नाम रथस्य नाम रामस्य अस्ति, तथापि नगरी रथं रामविहीनं दृष्ट्वा विदीर्णा भविष्यति। नूनं नगरी दुःखं यास्यति, रिक्तं रथं केवलं सारथिं पश्यन्ति, यथा सैन्यं रणमध्ये वीरविहीनं। त्वं दूरस्थः अपि, जनाः मनसा त्वाम् उपस्थितं कल्पयन्ति; तव स्मरणेन अद्य उपवासं करिष्यन्ति। राम, वनवासे तव जनाः दुःखिताः, व्याकुलाः, तव शोकात् हृदयानि क्लान्तानि इत्यपि दृष्ट्वा। मम रथस्थं मां दृष्ट्वा, नगरवासिनां क्रन्दनं शतगुणं भविष्यति। तव मातरं किं वदामि? ‘तव पुत्रः मया पितृगृहं नीतः’—इति दुःखं न कर्तव्यम्। अपि सत्यं न भवेत्, तादृशं वचनं न वदामि; कथं दुःखं वचनं वदेमि? मम आज्ञया बद्धाः तव बान्धवाः, रथस्य अश्वाः तान् कथं वदन्ति, यः रथः रामविहीनः? अहं रामविहीनं अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि; त्वं मां वनं प्रति अनुगच्छन्तु अनुमन्यस्व। यदि मम याचनेषु, त्वं मां परित्यक्तुं निश्चितवान्, तदा रथेन अत्र अग्निं प्रविश्य, त्वया परित्यक्तः भविष्यामि। यानि तपस्याः विघ्नानि वनं मध्ये आगच्छन्ति, राघव, रथेन तानि निवारयिष्यामि। रथसेवया यः सुखं प्राप्तवान्, वनवासे तव सेवया सुखं प्राप्नुयाम्। एते अश्वाः अपि, वीर, यदि वनवासे तव सेवां कुर्वन्ति, तदा परमं पदं प्राप्नुयुः। अहं शिरसा तव वनवासे सेवां करिष्यामि; अयोध्या वा, स्वर्गलोकः वा, सर्वं परित्यजामि। अहं त्वया विना अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि; यथा इन्द्रस्य नगरी पापकृतः न गन्तुं शक्नोति। यदा वनवासकालः समाप्तः, तदा मम हृदयस्य इच्छा—रथेन तव नगरं प्रति अनयामि। त्वया सह वनवासे यः कालः क्षणवत् गमिष्यति; अन्यथा शतवर्षाणि भिन्नानि स्युः। त्वं सेवकं, नित्यं भक्तं मां मार्गे न परित्यज।" एवं सुमन्त्रः बहुधा याचमानः, विनीतः, शोकातुरः, रामः कृपया तं उवाच—“मम तव परमं भक्तिं जानामि, हे स्वामिभक्त! शृणु, यः कारणः येन त्वां नगरं प्रति प्रेषयामि। यदा त्वं नगरं गच्छसि, तदा मम मातरः कैकेयी, रामः वनं गतः इति निश्चित्य भविष्यति। सा रजस्वा, यदा अहं वनं गतः, तदा तुष्टा भविष्यति, धर्मराजं मिथ्यावादी इति न चिन्तयिष्यति। मम मुख्यं अभिलाषः—मम मातरः कैकेयी, तस्य पुत्रः भरतः सुरक्षितः, समृद्धं राज्यं प्राप्नुयात्। मम सुखं, राज्ञः सुखं च, सुमन्त्र, त्वं रथेन नगरं प्रति प्रतिनिवर्त; यथायोग्यं प्रत्येकं वद।" एवं सुमन्त्रं समाश्वास्य, रामः गुहं प्रति दृढनिश्चयेन उवाच—“गुह, अहं इदानीं जनवसति वनं मध्ये वासं कर्तुं न उचितम्; नूनं आश्रमे वासः कर्तव्यः, यथा नियतिः। अतः तपस्विनां शोभायुक्तं व्रतं समालिङ्ग्य, पितरं सीतां लक्ष्मणं च हिताय, गच्छिष्यामि। जटां कृत्वा गमिष्यामि; वटस्य दुग्धं आनय। गुहः शीघ्रं वटदुग्धं रामाय आनयत्। तेन रामः लक्ष्मणस्य स्वस्य च जटां कृतवान्; दीर्घबाहुः, नरशार्दूलः, तपस्विनः रूपं धारयामास।