रामः सुमन्त्रं सौमित्रिं च समीक्ष्य सान्त्वनपूर्वकं वाक्यमिदमुवाच—"नाहं शोचामि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न च वयं अयोध्यां त्यक्त्वा शोचामः, न च वने वासाय दुःखं मन्यामहे। यदा चतुर्दश वर्षाणि समाप्यन्ते, तदा त्वं शीघ्रमेव पुनः पुनर्लक्ष्मणं माम् सीतां च प्रत्यागच्छन्तीं द्रक्ष्यसि।" एवं राजा मातरं च संबोध्य, सुमन्त्रं प्रति पुनः पुनरुवाच—"मम वचनानि सर्वा राज्ञ्यः कैकेयीं च अन्याश्च मातरः प्रति निवेदय। कौसल्यायाः कुशलं ब्रूयाः, तस्यै मम सीतायाः लक्ष्मणस्य च नमः निवेदय।" "महाराजं च ब्रूयाः—'भरतं शीघ्रं आह्वय; यदि स आगतः, तदा तं स्वयमेव अभिषेचय।' भरतं परिष्वज्य युवराजे अभिषिञ्च; तदा दुःखजन्यं शोकं त्वां न व्याप्नोति।" "भरतस्यापि वद—'यथा त्वं राजानं प्रति व्यवहरसि, तथा सर्वाः मातरः समं पालय। यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं पश्यसि, तथा विशेषेण कौसल्यां मम मातरं पूजय। पित्रे स्निग्धः राज्याभिलाषी च सन्, उभयलोकसुखं प्राप्नुहि।'" एवं रामेण सुमन्त्रः प्रत्युपदिष्टः, दुःखार्तः सन्, स्नेहात् काकुत्स्थं प्रत्युवाच—"यदि स्नेहात् अनन्यभक्त्या च यथोचितं न भाषे, तदा त्वया मम वचनानि क्षन्तव्यानि।" "कथं त्वया विना तां नगरीं गच्छेयम्? सुतः पित्रा वियोगदुःखेन क्लान्त इव। जनाः यदा रथं त्वया विना द्रक्ष्यन्ति, रथस्य नाम रामरथ इति स्थिरं स्यात्, किन्तु रामविहीनं दृष्ट्वा नगरी विदीर्णा स्यात्।" "एषः रिक्तः रथः केवलं सारथिना सह दृष्ट्वा, नगरी शोकमग्ना भविष्यति, यथा रणाङ्गणे वीरविहीना सेना। त्वं दूरस्थोऽपि जनाः मनसा त्वां सन्निधौ कल्पयन्ति, तव चिन्तया अद्यैव उपवासिनः भविष्यन्ति।" "राम, त्वया वनवासे जनाः दुःखिताः विक्लवाश्च, तव वियोगेन हृदयैः क्लान्ताः जाताः। नगरवासिनां मम वनगमनसमये क्रन्दनं, रथे मां दृष्ट्वा, शतगुणं दुःखं जनयेत्।" "किं तव मातरं प्रति वदामि? 'तव पुत्रं मया मातुलगृहं नीतम्, मा शोच' इति? मिथ्या वाक्यं न वदामि; कथं दुःखजनकं सत्यमपि वदामि?" "ममाज्ञया यः बन्धुसंघः, तस्यैते अश्वाः कथं वदन्ति यत् रथः त्वया विना शून्यः? अहं त्वया विना अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि, त्वं मां वनं गन्तुं अनुमन्यस्व।" "यदि त्वं मां त्यक्तुम् एव निश्चितवानसि, मम प्रार्थनां न गृह्णासि चेत्, तर्हि रथेन सह अहं अग्निम् प्रवेश्यामि।" "वनवासे यानि यानि तपोविघ्नानि, तानि रथेन निवारयिष्यामि। रथे सेवा कृत्वा यत् सुखं प्राप्तं, तत् एव वनवासे तव सेवा कृत्वा प्राप्नुयाम्।" "एते अश्वाः अपि, यदि तव वनवासे सेवां कुर्वन्ति, परमां गतिम् अर्हन्ति। अहम् अपि शिरसा त्वां सेवेयम्, अयोध्यां वा स्वर्गलोकं वा त्यजामि।" "नूनं त्वया विना अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि; इन्द्रस्यापि पुरी पापिनः अगम्या। यदा वनवासः समाप्तः, तदा रथेन त्वां पुनरपि नगरं नेष्यामि।" "त्वया सह चतुर्दश वर्षाणि वनवासे कणिकादिव गच्छेयुः; अन्यथा शतसंवत्सराणि नान्यथा स्युः।" "सेवकः यथाऽनुगतः, तथा मां पन्थानं मा त्याक्षीः; स्वामिपुत्रयोः मार्गे स्थितं मां न परित्यज।" एवं बहुधा विनियुज्य दीनः सुमित्रः, दासवत् राघवेन अनुकम्पया प्रत्युक्तः—"त्वयि मम परमभक्तिः मया ज्ञायते; तव प्रेषणस्य हेतुमपि शृणु।" "त्वं यदा नगरं प्राप्स्यसि, तदा मम कनिष्ठा माता कैकेयी विश्वासं गच्छति यत् रामः वनं गतः। सा च देवी मम वनगमनसमये तृप्तिः लभते, न च धर्मात्मानं राजानं मिथ्यावादिनं मन्येत।" "एषा मम प्रार्थना—मम कनिष्ठा माता स्वपुत्राय भरताय सुरक्षितं समृद्धं राज्यं प्राप्नुयात्।" "मम पितुः च सुखार्थं, मम च, त्वं सुमन्त्र नगरं रथेन प्रतिगच्छ; यथा नियुक्तः, तथा सर्वेषां यथोचितं वद।" एवं सान्त्व्य सारथिं पुनः पुनः, रामः गुहम् अपि धैर्ययुक्तं वचनम् उवाच—"गुह, न उचितं मया इदानीं ग्रामे वसितुम्; वन्ये एव आश्रमे वासः कर्तव्यः, एष एव विधिः।" "तस्मात् तपस्विव्रतम् आलम्ब्य, पितुः सीतायाः लक्ष्मणस्य च हितकाम्यया गच्छामि।" "यदा जटाः विधीयन्ते, तदा गमिष्यामि; वटस्य दुग्धं आनय।" एवं गुहः शीघ्रं वटदुग्धं राजपुत्राय समुपानयत्।