भूमिपतिः स दुःखशोकाभिभूतचित्तः, जरसा च क्लिश्यमानः, कामभारसमाक्रान्तः, तस्मात् त्वां वदामि। यद् यद् महात्मना तेन राज्ञा कैकेयीप्रियकामार्थं आज्ञायते, तत् कर्तव्यं त्वया निःसंशयं निःशङ्कम्। एतस्मात् कारणात् राजानः स्वराज्यं पालयन्ति, यत् तेषां संकल्पे किञ्चिदपि विघ्नं न स्यात्। यदि स महाबलः राजा न मिथ्यावादी भवति, न च शोकाभिभूतः, तर्हि सुमन्त्र, त्वमपि तद्वदाचर। स वृद्धो महात्मा जितेन्द्रियश्च राजा, येन दुःखं न दृष्टपूर्वम्, तं सम्प्राप्य मम वचनानि निवेदय। नाहं शोचामि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न च अयोध्यायाः परित्यागात्, न च वने वासात् वयं शोकमुपयामः। यदा चतुर्दश वर्षाणि सम्पूर्णानि भविष्यन्ति, तदा त्वं शीघ्रमेव लक्ष्मणं मां सीतां च पुनः पुनः द्रक्ष्यसि। एवं राज्ञे मातरं च मम वचनानि निवेद्य, सुमन्त्र, अन्याभ्यः अपि महिषीभ्यः कैकेय्याः सहितायाः मम वाक्यानि पुनः पुनः वद। कौसल्यायै मम कुशलं निवेदय, तस्यै च मम सीताया लक्ष्मणस्य च प्रणामं ब्रूहि। राजानं च एवम् उक्त्वा, शीघ्रं भरतं आह्वयेत्, यदि च भरतः आगतः, तदा स राज्ञा प्रियं स्थानं स्थाप्यः। भरतं आलिङ्ग्य, तं युवराजे अभिषिञ्च्य, तदा अस्माकं दुःखोत्थः शोकः त्वां न बाधिष्यते। भरतायापि वदेत्—यथा त्वं राजानं प्रति वर्तसे, तथा सर्वासु मातृषु निःस्पृहः समं वर्तस्व। यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं पश्यसि, तथा एव कौसल्यां, या मम माता, विशेषेण पूजय। पितरं प्रति स्निग्धः, राज्याभिलाषी च, त्वं उभयलोकान् सुखयितुं समर्थः। रामेण प्रतिनिवर्तितः सुमन्त्रः, शोकाभिभूतः अपि, तानि सर्वाणि वचनानि शृण्वन्, स्नेहात् काकुत्स्थं इदं वचनं उवाच। यदि अहं स्नेहात् अनन्यभक्त्या च अविनयेन किंचित् वदामि, तानि वचनानि त्वया क्षन्तव्यानि। कथं अहं त्वया वियुक्तः तां पुरीं प्रतिपद्येयम्, यथा पुत्रः पितृवियोगशोकसमाक्रान्तः। यदा जनाः मम रथं रामरहितं पश्यन्ति, यद्यपि रामनाम्ना रथः, तदा तं रामरहितं दृष्ट्वा पुरी विदीर्णा स्यात्। नूनं सा पुरी दुःखिताभविष्यति, शून्यं रथं केवलं सारथिं दृष्ट्वा, यथा सेना नायकविहीना रणेषु हता। त्वं दूरस्थोऽपि, जनाः त्वां मनसि स्थितं विचिन्त्य, अद्य उपवासिनः स्युः, त्वां चिन्तयन्तः। राम, त्वया अपवासनिमित्तं जनाः शोकसंतप्तचित्ताः, क्लेशिताः जाताः, तद् दृष्ट्वा त्वं जानासि। यद् अहं रथे उपविष्टः नगरवासिनां शोकनिःस्वनः, शतगुणितः स्यात् मम अपवासे। तव मातरं किम् अहं वदामि? यत् तव पुत्रः मया मातुलगृहं नीतः, मा शोचिष्यः इति? अपि च अनृतं स्यात्, तथापि तादृशं वचनं न वदेमि; कथं दुःखकरं सत्यम् उक्तुं शक्यम्? ये मम आज्ञया बद्धाः बान्धवसमूहाः, कथं ते महान् अश्वाः वदिष्यन्ति यत् रथः त्वया विहीनः? अहं त्वया विना अयोध्यां गन्तुं न समर्थः, अनघ, त्वं मां वनं गन्तुं अनुमन्यस्व। यदि मम विनयेन अपि त्वं मां परित्यक्तुम् इच्छसि, तर्हि अहं रथेन सह अग्नौ प्रवेक्ष्यामि, त्वया परित्यक्तः। यानि यानि तपस्याः विघ्नानि वनं गच्छतः, तानि अहं रथेन निवारयिष्यामि, राघव। यः सुखं अहं रथसेवया प्राप्तवान्, तद् अहं वनवासे तव सेवया प्राप्नुयाम्। एते अश्वाः अपि, वीर, यदि ते वनवासिनः भवन्ति, तदा परमां गतिम् आप्स्यन्ति। अहं शिरसा त्वां वनवासे सेविष्ये; अयोध्या वा स्वर्गो वा, सर्वं परित्यजामि। नूनं अहं त्वया विना अयोध्यां प्रवेष्टुं न शक्नोमि; इन्द्रपुरी अपि पापकर्तुः अगम्या। यदा वनवासकालः समाप्तः स्यात्, तदा अहं स्वेन रथेन त्वां पुरीं नयितुम् इच्छामि। चतुर्दश वर्षाणि त्वया सह वने यथा निमेषवत् गच्छेयुः, अन्यथा शतशः वर्षाणि भिन्नानि स्युः। त्वं मां सेवकं, पथि स्थितं, स्वामिपुत्रयोः पन्थानुगं, भक्तं, न परित्यज। एवं बहुधा विनयेन याचमानं, दीनमनसं, सुमित्रं रामः, दासवत्सलः, इदं वचनं उवाच। अहं तव परमभक्तिं जानामि, स्वामिभक्त; शृणु च यत् कारणं येन त्वां नगरं प्रेषयामि। यदा त्वं नगरं गमिष्यसि, तदा मम मातरः कैकेयी नूनं निश्चितं मन्यते यत् रामः वनं गतः। सा महिषी, मया वनं गतम् ज्ञात्वा, तुष्टा स्यात्, धर्मात्मा राजा मिथ्यावादी न इति न शङ्किष्यति। एषा मम परमाभिलाषः—यत् मम मातरः कैकेयी अपि, भरताय सुसम्पन्नं राज्यं लभेत, सुरक्षितं च।