सुमन्त्रः सारथिः, रामं दूरस्थं दृष्ट्वा, आत्मनं शोकग्रस्तमिव विलपन्, दीर्घकालं रुदितवान्। तस्य अश्रूणि शान्तानि सति, रामः शुद्धाय सारथये पुनः पुनः मधुरं वचनं प्राह, जलं स्पृशित्वा शुद्धाय। रामः तं प्रेक्ष्य स्नेहपूर्वकं उवाच— “इक्ष्वाकुवंशे तव तुल्यः मित्रं न पश्यामि; तव कृत्यं तदस्ति यथा राजा दशरथः मम विषये शोकं न कुर्यात्। पृथिव्याः स्वामी, दुःखेन जर्जरितः, वृद्धत्वेन क्लान्तः, कामभारस्य भारं वहन्, तस्मात् तव प्रति वचनं वदामि। यद् यद् स महात्मा राजा कैकेयीसुखकामनायाः कृते आदेशं ददाति, तत् कर्तव्यं निःसंशयं। तस्मात् राजाः राज्यं पालयन्ति, यथा तेषां इच्छाः सर्वेषु कार्येषु बाधिताः न स्युः। यदि स महाक्रोधः राजा मिथ्यां न पतति, न च शोकवशः भवति, तदा त्वं सुमन्त्रः तस्मिन्नेव मार्गे आचर। वृद्धं, कुलीनं, जितेन्द्रियं राजानं अभिवाद्य, मम वचनं तस्मै दुःखातीताय वद। न च अहम् शोकं करोमि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न च अयोध्यां त्यक्त्वा, न च वने वासं कृत्वा विलपामः। चतुर्दश वर्षाणि यदा समाप्तानि स्युः, तदा त्वं शीघ्रं पुनः पुनः लक्ष्मणं, मां, सीतां च आगच्छन्तीं पश्यसि। एतद् राज्ञे मम मातरं च उक्त्वा, सुमन्त्रः अन्यासु रान्यः कैकेयीसहिताः अपि मम वचनं पुनः पुनः निवेदय। कौसल्यायाः स्वास्थ्यकामना निवेदय, तस्याः मम, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च नमः यथोक्तं वद। महराज्ञे अपि वद, यथा भरतः शीघ्रं आह्वायते; यदि भरतः आगतः, स राजा यथेष्टं तं अधिरोपयेत्। भरतं आलिंग्य, तं युवराजं कुरु; तदा दुःखजनितः शोकः त्वां न अभिभवेत्। भरताय अपि वद— यथा त्वं राज्ञे आचरसि, तथा सर्वासु मातृषु समं आचारय। यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं पश्यसि, तथा विशेषतः कौसल्यां, मम मातरं, पूजनीयां मन्यस्व। पितुः स्नेहं राज्याभिलाषं च कृत्वा, त्वं उभयलोकयोः सुखं प्रापयितुं समर्थः। रामस्य प्रेरणया सुमन्त्रः, दुःखेन क्लान्तः सन्, सर्वं वचनं शृण्वन्, स्नेहात् काकुत्स्थं प्रत्युवाच। “यदि अहं स्नेहात् अनन्यभक्त्या च अविधिपूर्वकं वदामि, त्वं तानि वचनानि क्षमस्व। कथं अहं तव वियोगात् ताम् नगरीं गच्छेयम्, पुत्रः पितृवियोगदुःखेन अभिभूतः इव? यदा जनः मम रथम् रामरहितम् पश्येत्, यद्यपि रामनामधारिणं, नगरी रथं रामरहितम् दृष्ट्वा विगलिता स्यात्। नगरी नूनं दुःखितं स्याद्, रिक्तं रथं केवलं सारथिं दृष्ट्वा, युद्धे वीरशून्यं सेनां इव। यद्यपि त्वं दूरस्थः, जनः मनसि त्वां वर्तमानं कल्पयित्वा, अद्य नूनं उपवासं कुर्युः, त्वां चिन्तयन्तः। राम, त्वं द्रष्टवान् यथा तव वनवासे जनः दुःखितः, विक्षिप्तः, तव शोकात् क्लान्तहृदयः। नगरवासिनां मम वनवासे दुःखरवः, यदा रथे उपविष्टं मां पश्येयुः, शतगुणं दुःखं अभवेत्। तव मातरं किं वदामि? तव पुत्रः मया मातुलगृहं नीतः— मा शोकं कुरु? यद्यपि असत्यं, तानि वचनानि न वदामि; कथं तं दुःखदं सत्यम् वदेमि? ये मम आदेशेन बद्धाः, तव बान्धवानां समूहः— कथं अश्वाः तान् वदेयुः यथा रथः त्वया रहितः? अहं अयोध्यां त्वया विना गन्तुं न शक्नोमि, अनघ! त्वं मां वने गन्तुं अनुमन्यस्व। यदि मम याचनेषु त्वं मां त्यक्तुं इच्छसि, तदा रथेन अग्निं प्रविश्यामि, त्वया परित्यक्तः। यानि तपस्याः विघ्नानि वने स्युः, राघव, रथेन तानि निवारयिष्यामि। यत् सुखं रथसेवया प्राप्तवान्, तद् वनवाससेवया त्वं सुखं प्रापयिष्यामि। अरे वीर, अश्वाः अपि यदि वनवासिनः तव सेवा कुर्वन्ति, तदा परमं पदं प्राप्नुयुः। अहं वने शिरसा त्वां सेविष्ये; अयोध्या वा, स्वर्गलोकः वा, सर्वं त्यक्तवान्। अहं तव विना अयोध्यां न गन्तुं शक्नोमि; बलवान् इन्द्रस्य नगरी अपि दुष्कृतिनः अप्रवेश्या। यदा वनवासकालः समाप्तः, तदा मम हृदयस्य कामना अस्ति यथा रथेन तव नगरं प्रत्यागमनम्। चतुर्दश वर्षाणि त्वया सह वने यथा क्षणवत् गच्छेयुः; अन्यथा शतवर्षाणि भिन्नानि स्युः। त्वं मां सेवकं, नित्यं भक्तं, मार्गे न त्यज। एवं बहुधा विनयेन, दुःखितः सुमन्त्रः याचमानः, रामः दासवत्सलः तं स्नेहपूर्वकं प्रत्युवाच। “मम तव परमभक्तिं जानामि, स्वामिभक्तः; शृणु यत् कारणं यत् त्वां नगरं प्रेषयामि।