सुमंत्रः रथचार्यः, रामं दूरस्थं दृष्ट्वा, शोकाविष्टः स्वयमेव आत्मनः दुःखं मन्यन्, दीर्घकालं विलपन् अश्रूणि मुमोच। तदा, अश्रूणि शान्तानि सति, रामः शुद्धाय रथचार्याय वारि स्पृष्ट्वा पुनः पुनः मधुरं वचनं उवाच। सः तं प्रियम् इक्ष्वाकुवंशे तुल्यं मित्रं न पश्यन् इति प्रकटयन्, सुमंत्रं सम्बोध्य, ‘‘राजा दशरथः दुःखेन वृद्धः, कामभारः अभिभूतः—तस्माद् मम वचनं त्वया कर्तव्यम्। यद् यत् स महात्मा राजा कैकेयीकामनया आदेशयेत्, तत् त्वया अकिञ्चित्करं कर्तव्यम्। राज्ञः इच्छाः सर्वेषु कार्येषु विघ्नं न यान्ति, तस्मात् राजानः राज्यं पालयन्ति। यदि स महात्मा राजा न मिथ्यायां पतति, न दुःखेन अभिभूतः, तदा त्वं सुमंत्रः तेनैव विधिना आचर। वृद्धं शुद्धं इन्द्रियजयम् राजानं अभिवाद्य, मम वचनं तस्मै दुःखं न ज्ञाताय निवेदय। नाहं शोकं करोमि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न वयम् अयोध्यायाः निर्गमने, न वने वासे शोकं कुर्मः। चतुर्दश वर्षाणि समाप्तानि सति, त्वं पुनः पुनः लक्ष्मणं, मां, सीतां च शीघ्रं द्रक्ष्यसि। राज्ञे, मातरं च, एवं उक्त्वा, अन्यासु पत्नीसु अपि, कैकेयीं सहित्य, मम वचनं पुनः पुनः निवेदय। कौसल्यायाः आरोग्यं निवेदय, ताम् अहम्, सीता, लक्ष्मणः च अभिवादयामः। महात्मने राज्ञे अपि वद, भरतं शीघ्रं आह्वयेत्; यदि भरतः आगतः, सः राज्ञः इच्छायाः पदे स्थाप्यः। भरतं आलिङ्ग्य, तं युवराजं कुरु; तदा दुःखोत्पन्नः शोकः त्वां न अभिभवेत्। भरताय अपि वद, यथा त्वं राज्ञे आचरसि, तथा सर्वासु मातृषु भेदं विना आचर। कैकेयीं सुमित्रां च यथा समं पश्यसि, तथा कौसल्यां, मम मातरं, विशेषतः पूजय। पित्रे स्निग्धः, राज्यपरम्परायां आशां कृत्वा, त्वं उभयोः लोकोः सुखं दातुम् अर्हसि। एवं रामस्य आदेशं श्रुत्वा, सुमंत्रः दुःखेन व्याकुलः, तस्य वचनानि श्रुत्वा, स्नेहेन रामं प्रत्युवाच। ‘‘यदि अहम् स्नेहात्, अनन्यभक्त्या, विधिविपरीतं वदामि, तव वचनं क्षमस्व। कथं अहम् तव वियोगेन तां नगरीं गच्छेयम्, यथा पुत्रः पितृवियोगेन शोकात् अभिभूतः। जनाः रथं रामविहीनं दृष्ट्वा, रामनामाङ्कितं अपि, नगरीं रथं रामविहीनं दृष्ट्वा विदारयिष्यन्ति। रथं रिक्तं च केवलं रथचार्यं दृष्ट्वा, नगरी निश्चितं दुःखं प्राप्तवती, यथा रणभूमौ वीरविहीनं सेनायाः। त्वं दूरस्थः सति, जनाः मनसा त्वां सन्निहितं मन्यन्ते, ते अद्य निश्चितं उपवासं कुर्वन्ति। राम, वनवासे तव, जनाः शोकात् विक्षिप्ताः, तव दुःखेन हृदयानि क्लान्तानि जातानि। मम वनगमनं दृष्ट्वा, जनाः मम रथे उपविष्टं दृष्ट्वा, तव नगरवासिनां शोकनादः शतगुणः भविष्यति। तव मातरं किं वदामि? तव पुत्रं मम ममाम्यकुलं गृहम् नीतः—माऽशुचः इति? मिथ्या वचनं अपि न वदामि; कथं दुःखदं सत्यम् वदामि? मम आदेशेन बन्धिताः तव बन्धुजनाः—रथं रामविहीनं अश्वाः कथं वदन्ति? अहं तव विना अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि, दोषरहित राम, त्वं मां वनं गन्तुं अनुमन्यस्व। यदि मम विनयेन अपि त्वं मां त्यक्तुम् इच्छसि, तदा रथेन सह अग्नौ प्रवेश्यामि, त्वया त्यक्तः। वनवासे यानि तपोविघ्नानि जायन्ते, राघव, तानि रथेन निवारयिष्यामि। रथसेवया यं सुखं प्राप्तवान्, तं वनवाससेवया त्वां सेवन् सुखं प्राप्नुयाम्। एते अश्वाः अपि, वीर, यदि वनवासे त्वां सेविष्यन्ति, तदा उत्तमं पदं यास्यन्ति। अहम् शिरसा त्वां वनवासे सेविष्ये; अयोध्यां वा, देवलोकं वा, सर्वं त्यजामि। अहं तव विना अयोध्यां न प्रविश्ये; बलवान् इन्द्रस्य नगरी अपि पापकृतः दुर्लभा। वनवासकालः समाप्तः सति, रथेनेव तव नगरं प्रत्यागमनं मम हृदयस्य अभिलाषः। चतुर्दश वर्षाणि त्वया सह वनवासे क्षणवत् गच्छन्ति; अन्यथा शतवर्षाणि भिन्नानि स्युः। त्वं मार्गे, यत्र स्वामी पुत्रः गतः, भक्तः सेवकः स्थिता मां न त्यज। एवं बहुशः विनयपूर्वकं याचमानः, विनीतः, शोकात् क्लान्तः, सुमित्रः रामेन, दयालुना स्वसेवकाय, प्रत्युक्तः।