रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह वनवासाय प्रयातः, सुमन्त्रं सारथिम् उपदिशन् इदम् अवदत्—"वीर, त्वं यदि वैदेह्या सह भ्रात्रा च मया सह वनं वसिष्यसि, तदा त्रीन् लोकान् विजित्य स्वार्थम् अवाप्स्यसि इव।" अथ सुमन्त्रः दुःखसम्बद्धः, शोकार्तः, रामस्य दूरं गच्छतः दर्शनात् स्वयमेव शोकमग्नः, दीर्घकालं रुदन् इत्येव विललाप—"राम, वयं खलु विनष्टाः, या अस्मान् कैकेय्या मोहिता:; पापायै कैकेय्यै वशं गच्छामः, तस्या दुःखस्य भागिनः भविष्यामः।" ततः सुमन्त्रस्य अश्रूणि शान्तानि सन्, रामः शुचिना जलेन स्पृष्ट्वा, शुद्धात्मानं सारथिं मधुरया वाचा पुनः पुनर् अभाषत—"इक्ष्वाकुवंशे तव तुल्यः सखा नास्ति; तथा कुरु यथा राजा दशरथः मयि दुःखं न अनुभवेत्। स भूमिपालः दुःखेन च जरया च क्लिष्टचित्तः, कामभारसमाक्रान्तः—एतत् तस्मात् त्वां वदामि। यत् तत् महात्मना राज्ञा कैकेय्याः प्रियार्थं कामार्थं च आज्ञाप्यते, तत् त्वया निःशङ्कम् अवश्यं कर्तव्यम्। एतस्मात् हेतोः, राजानः स्वराज्यं पालयन्ति यत् स्वेच्छा न कदाचित् विघ्न्यते। यदि महाबलः राजा न मिथ्यावादी, न दुःखेन अभिभूतः, तर्हि सुमन्त्र, त्वमपि तद्वदाचर।" "राजानं वृद्धं धर्मात्मानं जितेन्द्रियं प्रणम्य, तस्मै मम वचनानि वद—यो दुःखं न जानाति। नाहं शोचामि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न च अयोध्यायाः परित्यागं, न च वने वासं शोचामः। चतुर्दश वर्षाणि यदा समाप्तानि, त्वं शीघ्रं मां लक्ष्मणं सीतां च पुनः पुनः द्रक्ष्यसि।" "एवं राज्ञे मातरं च मम उक्त्वा, अन्यासु अपि महिषीषु, कैकेय्यां च, मम वचनानि पुनः पुनः निवेदय। कौसल्यायै स्वस्त्ययनं ब्रूहि, प्रणिपातं च मम सीतायाश्च लक्ष्मणस्य च यथोक्तं निवेद्य। महात्मानं राजानं अपि शीघ्रं भरतं आह्वयितुम् उपदिश; यदि भरतः आगतः, स राजा यथेष्टे स्थाने स्थाप्यः। भरतं आलिङ्ग्य, तं युवराजं कुरु; तदा दुःखजन्यः शोकः त्वां न बाधिष्यति।" "भरतायापि वद—यथा त्वं राज्ञि आचरिष्यसि, तथा सर्वासु मातृषु समं आचर। यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं पश्यसि, तथा विशेषतः कौसल्यां, या मम माता, सदा पूजय। पितरि स्नेहं राज्याभिलाषं च कृत्वा, त्वं उभयलोकस्य सुखदः स्याः।" एवं रामेण प्रेषितः सुमन्त्रः, शोकार्तः सन्, तस्य सर्वाणि वचनानि श्रोतुम् आरब्धवान्, स्नेहवशात् काकुत्स्थं प्रत्युवाच—"यदि अहं स्नेहात् अनन्यभक्त्या च अविनीतवचनं वदामि, तानि त्वया क्षन्तव्यानि। कथं तव विना तां पुरीं गच्छेयम्, यथा पुत्रः पितृवियोगेन शोकार्तः स्यात्।" "जनाः यदा मम रथं रामरहितम् पश्यन्ति, नाममात्रेण अपि, रामरहितरथदर्शनात् पुरी अपि विदीर्णा स्यात्। नूनं पुरी दुःखं प्राप्स्यति, शून्यं रथं केवलं सारथिमात्रं दृष्ट्वा, यथा रणाङ्गणे नायकनिहतं सैन्यम्। त्वं यद्यपि दूरस्थः, जनाः त्वां मनसा सन्निहितं चिन्तयन्तः, अद्य उपवासिनः स्युः।" "राम, त्वम् अपश्यः यथा तव वनवासे जनाः दुःखिताः, व्याकुलचित्ताः, तव शोकात् क्लान्तहृदयाः। मम रथस्थस्य नगरवासिनां क्रन्दनं शतगुणं स्यात्, यदा मम वनगमनं पश्येयुः।" "तव मातरं किं वदामि? यद् अहं तव पुत्रं मातुलगृहं नीतवान्—मां मा शोच। अपि अनृतं स्यात्, तदपि न वदामि; कथं दुःखकरं सत्यम् उक्तुं शक्यम्? ये मम आज्ञया बद्धाः, तव बान्धवगणाः, रथस्य अश्वाः कथं वदन्ति यत् रथः त्वं विना? अहं तव विना अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि, अनघ; त्वं मां वनं गन्तुम् अनुमन्यस्व।" "यदि मम प्रार्थनां परित्यज्य, त्वं मां त्यक्तुम् इच्छसि, तर्हि रथेन सह त्वया परित्यक्तः अग्नौ प्रवेक्ष्यामि। यानि यानि तपोविघ्नानि वने स्युः, राघव, रथेन तानि निवारयिष्यामि। यत् सुखं रथसेवया प्राप्यते, तत् वनवासे तव सेवया प्राप्स्यामि।" "एते अपि अश्वाः, वीर, यदि त्वां वनवासिनं सेविष्यन्ति, परमां गतिं प्राप्स्यन्ति। अहम् अपि शिरसा त्वां वने सेविष्ये; अयोध्यां वा दिव्यं लोकं वा परित्यजामि। ननु अहं तव विना अयोध्यां प्रवेशुं न शक्नोमि; इन्द्रस्य पुरी अपि पापकर्मणः न सुलभा।" "यदा वनवासकालः समाप्तः, तदा रथेनैव त्वां पुरीं नयितुम् मनसि मे स्पृहा। तव सहवासे वने चतुर्दश वर्षाणि क्षणवत् यास्यन्ति; अन्यथा शतवर्षाणि भिन्नानि स्युः। त्वं मां सेवकं पथि स्थितं, येन स्वामी पुत्रश्च गतौ, भक्तं न परित्यजाः।" एवं स्नेहसम्बद्धः सुमन्त्रः, रामस्य वचनानि श्रोतुम् आरब्धवान्, तस्य चरणौ गृहीत्वा, वनवासे तस्य अनुगमनं याचितवान्।