ततः दशरथस्य पुत्रः श्रीरामः सुमन्त्रं रथिनं दक्षिणेन उत्तमेन हस्तेन स्पृशन् इदं मधुरं वचनं प्रोवाच— "सुमन्त्र, त्वं शीघ्रं पुनः प्रतिगच्छ; नित्यं राज्ञः पुरतः सजाग्रः भव। मम कार्यं सम्पूर्णम्; रथं त्यक्त्वा अहं पद्भ्याम् एव महावनं गमिष्यामि।" एवमुक्तः सुमन्त्रः दुःखितः, स्वमात्मानं त्यक्तं विज्ञाय, इक्ष्वाकुवंशसम्भवम् पुरुषर्षभं रामम् इदं वचनम् उवाच— "न कश्चन लोके त्वद्वत् किञ्चित् अतीव कष्टं कृतवान्—त्वं हि भार्यया भ्रात्रा च सह वनवासं चरन् इव साधारणः पुरुषः दृश्यसे। यदि त्वमपि एतादृशं दुःखं प्राप्तवान्, तर्हि तपस्याम्, स्वाध्याये, सौम्ये, सत्ये वा किमपि फलमस्ति इति न अहं मन्ये। त्वं तु वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह वनवासं कृत्वा, यथा त्रीन् लोकान् विजित्य स्वर्गं प्राप्नुयात्, तथा स्वार्थं प्राप्स्यसि। वयं तु हताः, राम, येन अस्माभिः सा दुष्टका कैकेयी मूढाः कृताः; तस्याः पापायाः वशे पतित्वा तस्याः दुःखं भागिनः भविष्यामः।" एवं विलपन् सुमन्त्रः स्वात्मन्येव शोकं कुर्वन्, रामं दूरस्थं दृष्ट्वा चिरकालं रुरोद। तस्य अश्रवः शमम् उपगते, रामः स्नात्वा शुचिसंस्कारं कृत्वा, पुनः पुनः सुमन्त्रं शुद्धात्मानं मधुरैः वाक्यैः सम्बोधितवान्। "इक्ष्वाकुवंशे त्वद्राज्ञः समः सखा न अस्ति; त्वं तथा आचरेः यथा राजा दशरथो मम विषये शोकं न अनुभवेत्। भूमिपतिः सः दुःखेन जरसा च क्लिष्टचित्तः, वाञ्छायाः भारेण पीडितः; तस्मात् एतद् वचो मया त्वयि उक्तम्। यत् किंचित् स महात्मा राजा कैकेय्याः प्रीत्यर्थं यद् आज्ञापयति, तत् त्वया निःशङ्कं कर्तव्यम्। एतस्माद् हेतोः राजानः राज्यं पालयन्ति—यथा तेषां किञ्चिदपि कार्यं न विघ्न्यते। यदि स महात्मा राजा न मिथ्यां वदेत्, न च शोकवशं गच्छेत्, तर्हि त्वमपि तथा आचरेः, सुमन्त्र। वृद्धं धर्मात्मानं जितेन्द्रियं राजानं प्रणम्य, मम पक्षात् एतानि वचांसि तस्मै ब्रूयाः। नाहं शोचामि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न च अयोध्यायाः परित्यागे, न च वने वासे दुःखं अनुभवामः। चतुर्दश वर्षाणि समाप्तानि सति, त्वं शीघ्रं पुनः पुनः लक्ष्मणं माम् सीतां च द्रक्ष्यसि। एवं राजानं मातरं च उक्त्वा, सुमन्त्र, अन्यासां राणीनां प्रति, कैकेयीं च अपि, मदीयानि वचांसि पुनः पुनः निवेदय। कौसल्यायै मम कुशलं निवेदय; तस्यै मम, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च, प्रणामं ब्रूयाः। राजानं च ब्रूयाः—"भरतं शीघ्रं आह्वयतु"; यदि भरतः आगतः, तर्हि तं पितृप्रियं राज्ये स्थापयेत्। भरतं आलिङ्ग्य, तं युवराजे अभिषिञ्च; तदा अस्माकं दुःखोत्थः शोकः त्वां न बाधिष्यति। भरताय अपि वद—"यथा त्वं राजानं प्रति आचरिष्यसि, तथा सर्वासु मातृषु समभावं कुर्वीत। यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं मन्यसे, तथा विशेषतः कौसल्यां, या मम जननी, पूजय। पितरि स्नेहे राज्याभिलाषे च, त्वं उभययोः लोकोः सुखं दातुम् अर्हसि।" एवं रामेण प्रतिनिवर्तितः सुमन्त्रः, दुःखेन क्लिष्टः अपि, सर्वाणि वचांसि शृण्वन्, स्नेहात् काकुत्स्थं प्रत्युवाच। "यदि अहं स्नेहेन, अनन्यभक्त्या, अविनयेन वदामि, त्वं तानि वचनानि क्षन्तुम् अर्हसि। कथं तव वियुक्तः अहं तां पुरीं प्रतियास्यामि? यथा पुत्रः पितृवियोगात् दुःखार्तः स्यात्, तथा। जनाः च मम रथं त्वया विना दृष्ट्वा, अपि नामधेयेनापि, रामविहीनं रथं दृष्ट्वा पुरी अपि विदीर्णा स्यात्। नूनं सैव पुरी दुःखं प्राप्स्यति, रथमात्रेण, रथिनं केवलं दृष्ट्वा, यथा रणाङ्गणे वीरैः हीनं सैन्यम्। त्वं दूरवर्ती अपि, जनाः त्वां मनसा सन्निहितं मन्यन्ते; ते अद्य नूनं उपवासं कुर्वन्ति, त्वां चिन्तयन्तः। त्वं राम, स्वयम् अपश्यः, यथा तव वनगमनकाले जनाः दुःखिता विक्षिप्तचित्ताः अभवन्, तव शोकात् क्लान्तहृदयाः। मम वनगमनकाले नगरवासिनां क्रन्दनं, रथे उपविष्टं माम् दृष्ट्वा, शतगुणं दुःखं भविष्यति। किं वा तव मातरं प्रति वदामि? 'तव पुत्रः मया मातुलगृहं नीतः—मा शुचः' इति? अनृतं अपि न वदामि; कथं तु एतादृशं दुःखदं सत्यम् उक्तुं शक्यम्? ये मम आज्ञया बद्धाः तव बान्धवाः, ते अश्वाः कथं रथं त्वया विना इति ब्रुवन्ति? अहं त्वया विना अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि, अनघ; त्वं मां वनं प्रति अनुज्ञातुम् अर्हसि। यदि त्वं माम् उत्सृज्य गन्तुम् इच्छसि, तर्हि रथेन सह अहम् अत्र अग्नौ प्रवेक्ष्यामि। यद् यद् वने तपसि विघ्नं स्यात्, राघव, तद् अहं रथेन निवारयिष्यामि। यत् सुखं रथसेवया मया लब्धम्, तत् अहं वनवासे तव सेवया प्राप्स्यामि। एते च अश्वाः, महाबाहो, यदि वनवासे त्वां सेविष्यन्ति, परमां गतिं प्राप्स्यन्ति।