ततः तेजस्वी रामः गुहं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"त्वया मम अभिलषितं कृतं; शीघ्रं नौका आरुह्याम।" ततः धनुष्कोटि-संयुतौ, खड्गेन च बद्धौ, तौ राघवौ सीतया सह गङ्गां प्रति जग्मतुः। ततः सारथिः सुमन्त्रः, धर्मज्ञं रामं समीपं गत्वा, विनयपूर्वकं कृताञ्जलिः उवाच—"किं करवाणि?" तदा दशरथात्मजः तम् उत्तमेन दक्षिणहस्तेन स्पृशन्, सुमन्त्रं उवाच—"सुमन्त्र, शीघ्रं पुनः प्रतिगच्छ; सदा राज्ञः समीपे जागरूकः भव।" तस्मै सः "प्रतिगच्छ," इति उक्त्वा, "मम कार्यं कृतम्; रथं त्यक्त्वा अहं महावनं पादचारः गमिष्यामि," इत्यपि अवदत्। सुमन्त्रः, स्वयम् विसर्जितः इति ज्ञात्वा, दुःखितः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं नरशार्दूलं रामं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"न कश्चिद् लोके त्वद्वत् स्वपत्नीं भ्रातरं च गृहीत्वा, मानुषवत्, वनवासं कृतवान्।" "न तपसि, नाध्ययने, न सौम्ये, न सत्ये फलम् अस्ति, यदि त्वं एतादृशं दुःखम् अनुप्राप्तः।" "वैदेह्या सह भ्रात्रा च वनवासे, वीर, त्वं स्वार्थं प्राप्स्यसि, यथा त्रीन् लोकान् जिगीषुः।" "वयं तु, राम, तया छिन्नाः, नष्टाः; पापया कैकेय्या वशं गमिष्यामः, तस्या दुःखं च भजिष्यामः।" एवं विलपन् सुमन्त्रः सारथिः, स्वयम् इव दुःखितः, रामं दूरस्थं दृष्ट्वा, चिरकालं रुरोद। तस्य अश्रूणि उपशम्य, रामः, आपः स्पृशित्वा, शुचये सारथेः पुनः पुनः मधुरं वचनं उवाच—"इक्ष्वाकुषु त्वत्समः सखा नास्ति; यथा राजा दशरथः मयि न शोचेत्, तथा कुरु।" "स भूमिपः दुःखेन च जरया च क्लिष्टचित्तः, कामभारेण च पीडितः—तस्मात् एतद् वदामि।" "महात्मा राजा यत् किंचित् कैकेय्याः प्रियार्थं, कामार्थं वा, आज्ञापयेत्, तत् अकिञ्चनं कर्तव्यम्।" "राजानः स्वेच्छया राज्यं पालयन्ति; तेषां कार्येषु इच्छा न विघ्न्यते।" "यदि स महाबाहुः राजा मिथ्यां न गच्छेत्, न दुःखेन अभिभूयेत, तदा त्वं अपि तथा आचर।" "राजानं वृद्धं, महात्मानं, जितेन्द्रियं प्रणम्य, मम वचनं तस्मै ब्रूहि, सः दुःखं न जानाति।" "नाहं शोचामि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न अयोध्यायाः परित्यागे, न वने वासे शोचामः।" "चतुर्दश वर्षाणि समाप्तानि सति, त्वं शीघ्रं लक्ष्मणं माम् अपि सीतां च पुनः पुनः द्रक्ष्यसि।" "एवं राज्ञे मम मातरं च उक्त्वा, सुमन्त्र, अन्यासु राज्ञीषु, कैकेय्यां च, मम वचनं पुनः पुनः निवेदय।" "कौसल्यायै स्वस्त्ययनं च मम, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च, प्रणामं च निवेदय।" "राजा अपि शीघ्रं भरतं आह्वयेत्; यदि भरतः प्राप्तः, तदा सः राज्ञः प्रीत्या स्थाप्यः।" "भरतं आलिङ्ग्य, तं युवराजं कुर्यात्; तदा अस्माकं दुःखजं शोकं त्वं न अनुप्राप्स्यसि।" "भरताय अपि वाच्यम्—यथा राजा प्रति आचरति, तथा सर्वासु मातृषु समं आचर।" "कैकेयीं सुमित्रां च समं यथा पश्यसि, तथा विशेषतः कौसल्यां, या मम माता, पूजय।" "पितरि स्नेहेन, राज्याभिलाषेण च, त्वं उभययोः लोकोः सुखं दातुं समर्थः।" रामेण प्रतिनिवर्तितः सुमन्त्रः, दुःखेन क्लिष्टः, तानि वचनानि श्रुत्वा, स्नेहात् काकुत्स्थं प्रत्युवाच—"यदि स्नेहेन, अनन्यभक्त्या च, अहं विधिविपरीतं वदामि, तानि वचनानि त्वं क्षन्तुम् अर्हसि।" "कथं अहं त्वया विना तां पुरीं गच्छेयम्, यथा पुत्रः पितुः वियोगशोकात् पीडितः।" "जनाः मम रथं रामरहितं दृष्ट्वा, यद्यपि रामनामकं, तदा नगरी अपि रथदर्शनात् विदीर्णा स्यात्।" "रथं रिक्तं केवलं सारथिना सह दृष्ट्वा, पुरी नूनं दुःखितां स्याद्, यथा वीरहीना सेना रणे।" "त्वं दूरस्थः अपि, जनाः मनसा त्वां सन्तं चिन्तयन्तः, अद्य उपवासिनः स्युः।" "राम, त्वं दृष्टवान् यथा तव वनवासे, जनाः दुःखिताः, क्लान्तचित्ताः, त्वदर्थं शोकाकुलाः।" "यः जनानां विलापः मम वनवासे, रथे उपविष्टं मां दृष्ट्वा, सः शतगुणितः स्यात्।" "तव मातरं किं वदामि? यथा—'तव पुत्रः मया मातुलगृहं नीतः, मा शोचि' इति?" "अनृतं अपि न वदेत्; कथं अहं इदं अप्रियं सत्यम् वदामि?" "मम आज्ञया बद्धाः तव बान्धवाः—कथं शुभ्राः अश्वाः वदन्ति यः रथः त्वया विहीनः?" "राम, त्वया विना अहं अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि; त्वं मां वनं प्रति अनुज्ञातुम् अर्हसि।" "यदि मम प्रार्थनायाः परं त्वं मां परित्यजसि, तर्हि रथेन सह अग्निम् प्रवेक्ष्यामि, त्वया अत्र परित्यक्तः।" एवं सुमन्त्रेण सह रामस्य संवादः, गम्भीरः, हृदयस्पर्शी च, गङ्गातीरस्य तस्मिन् पुण्ये काले, धर्मनिष्ठया, स्नेहेन च, सम्पन्नः।