गुहः, पुरुषर्षभं रामं समुपगम्य, दिव्यानां रथैः तुल्यां नौकां सागरगामिनीं नदीं तीर्तुम् उपस्थापितवान्—“एषा ते नौका सिद्धा, आरुह्य शीघ्रं पारं गच्छ,” इत्यवोचत्। तदा तेजस्वी रामः गुहं प्रत्युवाच, “त्वया मम मनःकामः पूर्णः कृतः। शीघ्रं नौकां समारुहामः।” ततः धनुषी चापे च सम्यक् बद्ध्वा, खड्गौ च धारयित्वा, तौ राघवौ सीतया सह गङ्गां प्रति जग्मतुः। तस्मिन्नेव काले सुमन्त्रः सारथिः, धर्मज्ञं रामं समुपेत्य, कृताञ्जलिः सस्नेहम् अवदत्—“किं करवाणि?” इति। तदा दशरथात्मजः रामः सुमन्त्रं दक्षिणहस्तेन स्पृशन् उवाच—“सुमन्त्र, त्वं शीघ्रं पुनर्याहि; सदा राज्ञः समीपे सतर्कः भव।” पुनः तम् उवाच—“निवर्तस्व, कार्यं मम कृतम्। रथं त्यक्त्वा पद्भ्याम् एव महावनं गमिष्यामि।” एवं विसर्जितः सुमन्त्रः दुःखितचित्तः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं रामं प्रति शोकवशाद् अवोचत्—“न कश्चन लोके त्वद्विधं कृतवान्—स्वपत्नीं भ्रातरं च गृहीत्वा, मानववत् वनं प्रविशसि। यदि त्वं दुःखमिदं प्राप्नोषि, तपसि, स्वाध्याये, सौम्ये, सत्ये च फलं नास्तीति न मे विश्वासः। त्वं वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह वनवासं कृत्वा, त्रीन् लोकानिव विजेष्यसि, स्वार्थं प्राप्स्यसि च। वयं तु राम, तया दुष्टया मोहिता नष्टाः; पापिनीं कैकेयीं प्राप्य, तस्या दुःखस्य भागिनः भविष्यामः।” एवं विलपन् सुमन्त्रः, स्वदुःखमिव स्मरन्, रामं दूरं पश्यन्, दीर्घं कालं रोदिति स्म। तस्य अश्रूणि शमितानि सति, रामः शुचिस्मितं वचनं पुनः पुनः शुद्धाय सारथेः प्रति अवदत्। “इक्ष्वाकुवंशे तव तुल्यः सखा नास्ति; यथा राज्ञः दशरथस्य दुःखं न भवेत्, तथा त्वं कर्तुमर्हसि। भूमिपतिः दुःखेन च जरसा च पीडितचित्तः, कामभारवशं गतः—तस्मात् त्वां वदामि। यत् तत् महात्मना राज्ञा कैकेय्याः प्रियार्थं यदादेशितं, तत् त्वया क्षिप्रं कर्तव्यम्। एतेन हेतुनाऽपि राजानः स्वराज्यं पालयन्ति—येन किञ्चिदपि तेषां कार्यं विघ्नं न प्राप्नोति। यदि स महराजा अनृतं न कुर्यात्, न च शोकाभिभूतः स्यात्, तर्हि त्वमपि सुमन्त्र, तथैव आचर। वृद्धं धर्मज्ञं जितेन्द्रियम् अभिवाद्य राजानं, मम वचनानि तस्मै निवेदय—‘नाहं शोचामि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न अयोध्यायाः परित्यागं, न च वनवासं शोचामः। चतुर्दश वर्षाणि समाप्तानि सति, त्वं शीघ्रं मां लक्ष्मणं सीतां च पुनः पुनरपि द्रक्ष्यसि।’ इति। राज्ञे मम मातरं च एवमुक्त्वा, अन्यासां महिषीणां कैकेयीं च अपि, मम वचनानि निवेदय। कौसल्यायै मम कुशलं ब्रूयाः, सीतायाः मम लक्ष्मणस्य च अभिवादनं च निवेदय। महतीं च राज्ञः आज्ञां, भरतस्य शीघ्रं आह्वानं च ब्रूयाः; यदि भरतः आगतः, स राज्ञा यथेष्टं स्थाप्यः। भरतं आलिङ्ग्य, तम् अभिषिञ्च—तदा दुःखजनितः शोकः त्वां न बाधिष्यते। भरतायापि वद—‘यथा त्वं राजानं प्रति आचरसि, तथा सर्वासु मातृषु समं आचरेः।’ कैकेयीं सुमित्रां च समं यथा पश्यसि, तथा मम जननीं कौसल्यां विशेषतः पूजय। पितरि स्निह्यन्, राज्याभिलाषे च स्थितः, त्वं उभययोः लोकेषु सुखं दातुम् अर्हसि।” एवं रामेण प्रतिनिवर्तनाय प्रेरितः सुमन्त्रः, शोकाभिभूतः सन्, सर्वाणि तानि वचनानि स्नेहवशात् काकुत्स्थं प्रत्युवाच—“यदि स्नेहात् अव्यग्रभावात्, अहं विनयविहीनं वदामि, तानि वचनानि त्वया क्षन्तव्यानि। कथं त्वां विना ताम् अयोध्यां गच्छेयम्, यथा पुत्रः पितृवियोगदुःखेन पीडितः स्यात्। यदि जनाः मम रथमेकं रामरहितं पश्येयुः, तदा रथस्य नाम्ना अपि स रथः, रामरहितः, नगरं विदारयेत्। नगरे नूनं दुःखं भविष्यति, शून्यं रथं केवलं सारथिं दृष्ट्वा, यथा रणाङ्गणे वीरविहीनं सैन्यं स्यात्। त्वं दूरस्थोऽपि, जनाः मनसा त्वां सन्निहितम् इति मन्यन्ते; ते त्वां चिन्तयन्तः अद्य निराहाराः भविष्यन्ति। राम, वनवासे जनाः दुःखिताः, चित्तश्रमदुःखेन पीडिताः, त्वां दृष्ट्वा व्याकुलाः जाताः। यदि अहं रथे स्थितः नगरवासिनां विलापं शृणुयाम्, तदा सः शोकः शतगुणितः स्यात्। तव मातरं किं वदामि? ‘तव पुत्रः मया मातुलगृहं नीतः, मा शुचः’ इति? अनृतमपि वचनं न ब्रूयाम्; कथं तु असुखं सत्यम् उक्तुं शक्यम्? ये मम आज्ञया बद्धाः, तव बान्धवाः, तान् रथः रामरहितः कथं घोषयेत्? अहं त्वां विना अयोध्यां गन्तुं न शक्नोमि, अनघ! त्वं मां वनं प्रति अनुज्ञातुमर्हसि।” एवं सुमन्त्रस्य रामस्य च संवादः, गङ्गातीरस्य समीपे, स्नेहशोकसम्बद्धः, धर्मनिष्ठया च सम्पन्नः, अभवत्।