ततः गुहः कृताञ्जलिः राघवं प्रति उवाच—“अत्र भवतः नौका सम्प्रति तिष्ठति, आर्य, किं पुनः करवानि ते?” इति। स पुनः नरर्षभं रामं प्रति प्राह—“इयं नौका, देवयानरथोपमा, समुद्रगामिनीं गङ्गां त्वां सुतरां नेतुं सज्जा; आरोह तां, स्थिरव्रत!” इति। तदा तेजस्वी रामः गुहं प्रति उवाच—“त्वया मे सर्वमभिलषितं सम्प्राप्तम्; शीघ्रं गच्छामः।” ततः तौ राघवौ सीतया सह, कटकान् बद्ध्वा, खड्गान् च धारयित्वा, गङ्गां प्रति जग्मतुः। एतेषां मध्ये सारथिः सुमन्त्रः विनीतः कृताञ्जलिः धर्मज्ञं रामं उपगम्य उवाच—“किं करवानि?” इति। तदा दशरथसुतः रामः सुमन्त्रं दक्षिणहस्तेन स्पृशन् उवाच—“सुमन्त्र, शीघ्रं पुनर्याहि; नृपतेः समीपे सदा सावधानः भव।” पुनः तम् उवाच—“प्रतिनिवर्तस्व; मम कार्यं सम्पूर्णम्। रथं परित्यज्य अहं महावने पादचारी गमिष्यामि।” सुमन्त्रः, स्वयम् उपसंहृत्य दुःखितः, तं नरर्षभं इक्ष्वाकुवंशजं प्रति उवाच—“यद् इदानीं त्वया क्रियते, तद् अस्मिन् लोके कश्चन न कर्तुं शक्नोति—भार्यया भ्रात्रा च सह वने वसन्, मानुषवत्। न तपस्यां, नाध्ययने, न सौम्ये नापि सत्ये फलं पश्यामि, यदि त्वं एतादृशं दुःखमुपागतः। तथापि, वैदेह्या भ्रात्रा च सह वने निवसन्, त्वं त्रीन् लोकानिव जेत्वा स्वार्थं प्राप्स्यसि। वयं तु, राम, तया मोहिता हतानिव; पापया कैकेय्या वशे पतित्वा तस्या दुःखस्य भागिनः भविष्यामः।” एवं विलपन् दुःखार्तः सारथिः सुमन्त्रः स्वयम् इव शोकं कृत्वा, रामं दूरस्थं दृष्ट्वा चिरकालम् अश्रूणि मुमोच। तस्य अश्रूणि उपशम्य यदा, तदा रामः जलं स्पृशित्वा, पुनः पुनः मधुरवचनानि शुद्धसारथये उवाच। सः उवाच—“इक्ष्वाकुषु त्वत्समः सखा नास्ति; तथा कुरु यथा राजा दशरथः मयि दुःखं न प्राप्नुयात्। पृथिव्याः स्वामी दुःखेन च जरया च क्लिष्टचित्तः, कामभारेण च पीडितः अस्ति—तस्मात् एतद् वचः तवोक्तम्। यत् तत् महात्मना राज्ञा यद् आज्ञाप्यते, कैकेय्याः प्रीत्यर्थं, तत् अविलम्ब्य कर्तव्यम्। राजानः हि तस्मात् राज्यं पालयन्ति, यथा तेषां किञ्चिद् इच्छानुवृत्तौ न विघ्नः स्यात्। यदि स महाबलः राजा न मिथ्यां वदेत्, न च शोकाभिभूतः भवेत्, तदा सुमन्त्र, तद्वद् आचर। वृद्धं धर्मात्मानं जितेन्द्रियं राजानं प्रणम्य, तस्मै इदं वद—यः दुःखं न जानाति। नाहं शोचामि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; नायोध्यायाः निर्गमने, न वने वासे शोचामः। चतुर्दश वर्षाणि सम्पूर्णानि यदा, तदा त्वं लक्ष्मणं माम् अपि सीतां च पुनः पुनः द्रक्ष्यसि। राज्ञे च मातरं च मम वचनं निवेद्य, कैकेयीमपि अन्याः च पत्न्यः पुनः पुनः मम वचनेन अभिगम्य निवेदय। कौसल्यायै मम कुशलं निवेदय, तस्यै च मम, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च अभिवादं ब्रूहि। राजानं च शीघ्रं भरतं आह्वायितुम् उक्त्वा, यदि भरतः आगतः, तदा तं तेन प्रियस्थानं स्थापय। भरतं आलिंग्य, तं युवराजे अभिषिञ्च; तदा दुःखोत्थः शोकः त्वां न बाधिष्यते। भरताय अपि वद—यथा त्वं राजानं प्रति आचरसि, तथा एव सर्वासु मातृषु समं आचार्यः। यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं मन्यसे, तथा एव विशेषतः कौसल्यां, या मम माता, पूजय। पितरं प्रति स्नेहेन, राज्याभिलाषेण च, त्वं उभयलोकसुखं सम्प्राप्स्यसि।” एवमुक्तः रामेण प्रतिनिवर्तनाय सुमन्त्रः शोकाभिभूतः सन्, तस्य सर्वं वचनं श्रुत्वा, स्नेहात् काकुत्थ्स्थं प्रत्युवाच। “यदि स्नेहात् अनन्यभक्त्या च, अहं विधानं विना वदामि, तानि वचनानि क्षन्तव्यानि। कथं त्वद्विहीनः अहं तां पुरीं प्रतियास्यामि, यथा पुत्रः पितृवियोगे शोकाभिभूतः भवति। यदा जनाः मम रथं त्वया विना पश्यन्ति, यद्यपि स रथो रामनामकः, तदा रथरहितं दृष्ट्वा पुरी एव विदीर्णा भविष्यति। नूनम्, रिक्तं रथं केवलं सारथिना सहितं दृष्ट्वा, यथा रणेषु वीरनिहतानां सेनायाम्, पुरी दुःखेन पतिष्यति। त्वं दूरवासी अपि, जनाः त्वां हृदि स्थितम् इति चिन्तयन्तः, अद्य उपवासिनः स्युः। त्वया राम, वनवासे जनाः क्लिष्टचित्ताः शोकसन्तप्ताः इति दृष्टम्। मम रथे उपविष्टं मां दृष्ट्वा, ये नगरवासिनः मम प्रस्थानकाले क्रन्दन्ति, तेषां शोकः शतगुणः भविष्यति। तव मातरं किं वदामि?—‘तव पुत्रः मया मातुलगृहं नीतः; मा शुचः’ इति?—एतादृशं अनृतं अपि वाक्यं न वदामि; कथं तु एषः सत्यः अप्रियम् उक्तुं शक्यः? ये मम आदेशबद्धाः, तव बान्धवसमूहाः, कथं तानि अश्वाः तव विना रथम् इति वदिष्यन्ति?” एवं सुमन्त्रेण शोकसन्तप्तेन, रामस्य प्रति स्नेहात्, सर्वं यथावत् उक्तम्।