वनान्तरे मयूरानां निनादाः प्रतिश्रूयन्ते स्म। तदा रामः सौमित्रिं सौम्यं प्रति उवाच—“त्वरया प्रवहन्तीं जाह्नवीं समुद्रगामिनीं तरामः।” रामवाक्यम् आकर्ण्य, स मित्रानन्दनः सौमित्रिः गुहम् सारथिं च आहूय भ्रातरं पुरतः तस्थौ। रामस्य आज्ञां शिरसि कृत्वा नाविकश्रेष्ठः गुहः शीघ्रं स्वान् सेवकान् आहूय एवं वचनम् अवदत्—“सुदृढां शीघ्रगामिनीं सुशोभनां च नौकां सम्यक् सज्जां चत्वर्युद्ग्राहनौकां आनयत।” गुहस्य तदादेशं श्रुत्वा, तस्य सेवकवृन्दः रम्यां नौकां समानीय गुहाय निवेदयामासुः। ततः गुहः अञ्जलिं कृत्वा राघवं प्रति उवाच—“इयं नौका, आर्य, भवतः आग्रहे स्थिताऽस्ति; किं अन्यत् अहं ते करवानि?” पुनः स नौकाध्यक्षः रामं प्रति—“एषा नौका, नरशार्दूल, सुरयानसमाऽस्ति; त्वां त्वरया समुद्रगां नदीं तारेत्; आरुह्यताम्, स्थिरधियः!” इत्युक्ते, तेजस्वी रामः गुहं प्रति उवाच—“मम कृत्यम् अनुष्ठितम्; शीघ्रं नौकायाम् आरोहामः।” ततो राघवौ धनुष्कोटीन् बद्ध्वा, खड्गौ च धारयित्वा, सीतया सह गङ्गाम् उपेत्य अगच्छताम्। तत्र सारथिः रामम् उपगम्य, धर्मज्ञं तम्, विनयेन अञ्जलिं कृत्वा उवाच—“किं करवाणि?” दशरथात्मजः तं सुमन्त्रं दक्षिणहस्तेन स्पृशन् उवाच—“सुमन्त्र, शीघ्रं पुनर्याहि; सदा राज्ञः समीपे जागरूकः भव।” तं प्रति—“प्रतिनिवर्तस्व; मम कार्यं कृतम्; रथं परित्यज्य, पादयात्रया महावनं गमिष्यामि।” इत्युक्त्वा, सुमन्त्रः दुःखितः, रामस्य विसर्जनं ज्ञात्वा, इक्ष्वाकुवंशजं प्रति उवाच— “न कश्चन लोके त्वदृशं कर्म अकरोत्—स्वपत्नीं भ्रातरं च समनुनीय, इव साधारणः जनः, वनवासं करोति। न तपसः, नाध्ययनस्य, न सौम्यस्य, न सत्त्वस्य च फलम् अस्ति, यदि त्वम् इदृशं दुःखम् आगतः। त्वं वैदेह्या भ्रात्रा च सह वनवासं कृत्वा, वीर, स्वार्थमवाप्स्यसि, यथा त्रीन् लोकान् विजित्य। वयं तु, राम, नष्टाः; सा पापिनी कैकेयी द्वारा वञ्चिताः, तस्याः दुःखं सहिष्यामः।” एवं विलपन् सुमन्त्रः, स्वयम् आत्मनः दुःखं अनुभवन्, रामं दूरं दृष्ट्वा, दीर्घकालं रुरोद। तस्य अश्रूणि निवृत्तानि सति, रामः स्नात्वा, शुचये सारथये पुनः पुनः मधुरं वचनम् उवाच— “इक्ष्वाकुषु त्वत्समो नास्ति बन्धुः; तथा कुरु यथा राजा दशरथः मयि शोकं नाप्नुयात्। भूमिपतिः वृद्धः, दुःखेन च मनः क्लिष्टः, कामभारसमन्वितः—तस्मात् त्वां वदामि। यद् यद् महात्मना राज्ञा कैकेय्याः प्रियकामार्थं आज्ञाप्यते, तत् त्वया नासन्देहेन कर्तव्यम्। एतस्मात् हेतोः राजानः राज्यं पालयन्ति—येन किञ्चिदपि तेषां कार्ये विघ्नः न भवेत्। यदि स महाबलः राजा न मिथ्यावादी, न दुःखेन जयोऽपि, तर्हि त्वमपि, सुमन्त्र, एवं आचर। वृद्धं जितेन्द्रियं धर्मात्मानं राजानं प्रणम्य, मम वचनम् अस्मै ब्रूहि—‘न दुःखं न लक्षणः न मैथिली, न च वयं अयोध्यायाः निर्गमने, न च वने वासे शोचामः।’ चतुर्दश वर्षाणि समाप्तानि सति, त्वं शीघ्रं लक्ष्मणं माम् सीतां च पुनः पुनः द्रक्ष्यसि। एवं राज्ञे, मम मातरं च उक्त्वा, अन्यासु च महिषीषु, कैकेय्याः सहितायाम्, मम वचनानि निवेदय। कौसल्यायाः कुशलं ब्रूहि, तस्यै नमः, सीतायाः मम लक्ष्मणस्य च वचनम् निवेदय। महात्मानं राजानं अपि शीघ्रं भरतं आह्वयितुम्, यदि भरतः प्राप्तः, तं राजप्रियं स्थापयेत्। भरतं आलिङ्ग्य युवराजेऽभिषिञ्च; तदा दुःखोत्थः शोकः त्वां न बाधिष्यते। भरताय अपि वाच्यं—यथा त्वं राज्ञि आचरसि, तथा सर्वासु मातृषु समं आचर। यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं मन्यसे, तथा विशेषतः कौसल्यां पूजय, या मम जननी। पितरि स्नेहेन, राज्याभिलाषेण, त्वं उभययोः लोकेषु सुखं प्राप्स्यसि।” एवं रामेण प्रतिनिवर्तितः सुमन्त्रः, दुःखेन पीडितः, सर्वाणि वचनानि शुश्राव, स्नेहेन च काकुत्स्थं प्रत्युवाच—“यदि स्नेहेन, अनन्यभक्त्या च, उचितरूपेण विना वदामि, तानि वचनानि क्षन्तव्यानि। कथं त्वया विना तां पुरीं प्रतियास्यामि, यथा पुत्रः पितुर्वियोगदुःखेन पीडितः। यदा जनाः रथं रामविना द्रक्ष्यन्ति, यद्यपि रथे रामनाम अंकितम् अस्ति, तदा रथदर्शनात् पुरी अपि विदीर्णा भविष्यति। नूनं पुरी दुःखं प्राप्स्यति, रिक्तं रथं दृष्ट्वा, केवलं सारथिं शेषं, यथा रणाङ्गणे वीरशून्यं सेनायाः। त्वं दूरवासिन् अपि, जनाः त्वां चित्ते संस्थाप्य, अद्य उपवासिनः स्युः, त्वां चिन्तयन्तः।” एवं सुमन्त्रे विलपति, रामः, स्नेहपूर्णेन हृदया, तं सान्त्वयन्, सर्वेभ्यः प्रियं वचनम् उक्तवान्।