प्रभातकाले गतरात्रौ, श्रीरामः सौमित्रिं शुभलक्षणं लक्ष्मणं सम्बोधयन् उवाच। "सूर्योदयसमयः प्राप्तः, शुभा रात्रिः गताऽस्ति; पश्य प्रिय, श्यामपक्षी कोकिलः कूजन्ति। वनान्तरे मयूराणां शब्दः प्रतिश्रूयते; सौम्य, शीघ्रं गङ्गां तीव्रगामिनीं समुद्रगामिनीं तरामः।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः मित्रानां प्रियः गुहं सारथिं च आहूय, भ्रातृसमीपं स्थितः। रामस्य आज्ञां श्रुत्वा, नाविकश्रेष्ठः गुहः शीघ्रं स्वान् परिचारकान् आह्वयन् इदं वचनं अब्रवीत्—"सुसज्जितां दृढां शीघ्रगामिनीं नावं, पताकाभिः युक्तां, अत्र आनयत।" गुहस्य परिचारकाः तस्य आदेशं श्रुत्वा, शोभनां नावं आनयन्, गुहाय निवेदयन्। ततः गुहः अञ्जलिं कृत्वा राघवाय उवाच—"इयं नावः, प्रभो; किं अन्यत् कर्तव्यं मया?" "इयं नावः, नरश्रेष्ठ, देवयानानां समा, समुद्रगामिनीं नदीं तव पारं कर्तुं सज्जा; आरोह त्वं धृतिमान्!" इत्युक्त्वा रामः तेजस्वी गुहं प्रति उवाच—"मम अभिलषितं तव कृते सिद्धम्; शीघ्रं आरोहमः।" ततः रामलक्ष्मणौ धनुःकोषाणि बद्ध्वा, खड्गं च धारयित्वा, सीतया सह गङ्गातीरं जग्मतुः। तस्मिन्नेव समये, सारथिः रामं धर्मज्ञं समीपं गत्वा, विनयानम अञ्जलिं कृत्वा, उवाच—"किम् करवानि?" दशरथनन्दनः सुमन्त्रं उत्तमं दक्षिणहस्तं स्पृशन् उवाच—"सुमन्त्र, शीघ्रं पुनः प्रतिनिवर्तस्व; नित्यं राज्ञः पुरतः जागरूकः भव।" "प्रतिनिवर्तस्व," इति तम् उक्त्वा, "मम कार्यं समाप्तम्; रथं त्यक्त्वा, अहं महावनं पद्भ्याम् गच्छामि।" इत्युक्त्वा, सुमन्त्रः दुःखितः, नरश्रेष्ठं इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं रामं प्रति इदं वचनम् उवाच—"न कश्चित् लोके यद् त्वया क्रियते—भार्यया भ्रात्रा च सह वनवासः—कृते, इव साधारणः पुरुषः।" "न अहं विश्र्वसिमि तपस्याः, न पाठे, न सौम्ये, न सत्ये, फलम् अस्ति, यदि त्वं एवं दुःखं प्राप्तः।" "वनवासेन वैदेह्या भ्रात्रा च सह, वीर, त्वं स्वार्थं प्राप्स्यसि, यथा त्रिलोकविजयः।" "वयं राम, नष्टाः, या तया वञ्चिताः; पापिनीं कैकेयीं वशे पतित्वा, तस्याः दुःखं भजेम।" एवं विलपन् सुमन्त्रः, दुःखितः, स्वस्य दुःखं इव अनुभूय, रामं दूरं दृष्ट्वा दीर्घं विललाप। तस्य अश्रूणि शान्तानि सति, रामः, शुद्धं वारि स्पृशन्, सुमन्त्रं पुनः पुनः मधुरं वचनं उवाच। "इक्ष्वाकुषु त्वत्समः मित्रः नास्ति; तथा कुरु यथा दशरथः मयि दुःखं न कुर्यात्।" "भूमिपतिः, दुःखेन वृद्धः, कामभारः क्लिष्टः—अतः तव उक्तम्।" "यद् यद् महात्मा राजा कैकेयीकामनायाः, इच्छायाः च, आदेशं ददाति, तत् त्वरितं कर्तव्यम्।" "राजानः तस्माद् राज्यं पालयन्ति, यथा तेषां इच्छाः कस्यचित् कार्ये न बाध्यते।" "यदि महाराजः न अनृतं पतति, न दुःखेन अभिभूतः, तर्हि, सुमन्त्र, तं मार्गं गच्छ।" "वृद्धं, आर्यं, जितेन्द्रियम् राजानं अभिवाद्य, मम नाम्ना तस्मै वचनं वद, यस्य दुःखं न ज्ञातम्।" "न अहं शोकं करोमि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न वयं अयोध्यां त्यक्त्वा, न वनवासे दुःखिताः।" "चतुर्दश वर्षेषु पूर्णेषु, त्वं शीघ्रं लक्ष्मणं, मां, सीतां च पुनः पुनः द्रक्ष्यसि।" "राज्ञे, मातरं च इदं वचः उक्त्वा, सुमन्त्र, अन्यासु पत्निषु, कैकेयीं च सहित्य, मम वचनं पुनः पुनः निवेदय।" "कौसल्यायाः कुशलं निवेद्य, मम, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च, अभिवादनं वद।" "महान् राजा अपि भरतं शीघ्रं आह्वयेत्; यदि भरतः आगतः, स राजा यत्र इच्छति, तत्र स्थाप्यः।" "भरतं आलिङ्ग्य, अभिषेकं कुर्यात्; तदा दुःखसम्भूतः शोकः त्वां न अभिभवेत्।" "भरताय अपि वद—यथा त्वं राज्ञे आचरसि, तथा सर्वासु मातृषु, भेदं विना, आचर।" "यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं पश्यसि, तथा कौसल्यां अपि विशेषतः पूजय, या मम माता।" "पितरि स्नेहं, राज्याभिलाषे च, त्वं उभयोः लोकयोः सुखं दातुं समर्थः।" रामेण प्रतिनिवर्तितः सुमन्त्रः, दुःखेन क्लिष्टः, सर्वं वचनं शृण्वन्, स्नेहात् काकुत्स्थं प्रति उवाच—"यदि अहं स्नेहात्, अनन्यभक्त्या, विधिविपरीतं वदामि, तानि वचनानि क्षन्तव्यानि।" "कथं अहं तां नगरीं प्रतिनिवर्तेयम्, त्वया विना, इव पुत्रः पित्रा वियोगदुःखेन अभिभूतः?