रामः प्रजाहितनिरतः सत्यं यथावत् भाषमाणः सन्, तदा गुहः स्वसख्ये महात्मनि परमस्नेहेन व्याकुलः, दुःखभाराविष्टः, रोगपीडितगजवत् अश्रूणि मुमोच। अथ पञ्चाशदधिकद्विसप्तत्युत्तरद्वितीयसर्गः श्रीमद्रामायणे अयोध्याकाण्डे पठ्यते। रजनी व्यतीता, प्रभाते तु श्रीरामः सौमित्रिणं शुभलक्षणं लक्ष्मणं इदं प्राह—“उदिते सूर्ये, गतायां पुण्यायां रात्रौ, पश्य प्रिय, शारदकपोतसदृशः कोकिलः कूजन्ति। वनान्ते मयूराणां निनादः प्रतिश्रूयते; सौम्य, शीघ्रगामिनीं जाह्नवीं समुद्रगामिनीं नदीं तरावः।” रामवाक्यं श्रुत्वा सौमित्रिः मित्रप्रियः गुहं सारथिं च आहूय भ्रातुः पुरतः स्थितवान्। रामस्याज्ञां शिरसि कृत्वा, नाविकश्रेष्ठः गुहः शीघ्रं स्वान् परिचारकान् आहूय, “सुसज्जितां दृढां शीघ्रगां च नावं समानीय, पताकाभिः युक्तां, त्वरया आनय,” इति आज्ञापयत्। तस्य आदेशात् गुहस्य महती परिचारकवर्गः रमणीयां नावं समानीय गुहाय निवेदितवान्। ततो गुहः अञ्जलिं कृत्वा राघवं प्रति उवाच—“इयं नावः, आर्य, किमन्यद् अहं ते करवानि?” इति। “एषा नावः, नरशार्दूल, सुरयानसमाना, समुद्रगामिनीं नदीं त्वां तारयितुम् उपस्थिता; आरोह तां, स्थिरधियः!” इत्युक्ते, रामः तेजस्वी गुहं प्रत्युवाच—“मम मनःकामना त्वया पूर्णा; शीघ्रं यानं कुर्मः।” ततः रामलक्ष्मणौ धनुष्कोट्यौ बन्धित्वा, खड्गौ च गृहीत्वा, सीतया सह गङ्गां प्रति जग्मतुः। सारथिः सुमन्त्रः रामं धर्मज्ञं विनीतः अञ्जलिं कृत्वा समीपमागत्य—“किं करोमि?” इत्युवाच। तदा दशरथात्मा रामः सुमन्त्रम् उत्तमेन दक्षिणेन हस्तेन स्पृष्ट्वा उवाच—“सुमन्त्र, शीघ्रं पुनः प्रतिगच्छ; नित्यं राज्ञः समीपे सजाग्रः भव। प्रतिनिवर्तस्व, कार्यं मम कृतम्; रथं परित्यज्य अहं पद्भ्यां महावनं गमिष्यामि।” स्वं विसर्जितं दृष्ट्वा सुमन्त्रः दुःखितः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं नरशार्दूलं प्रति उवाच—“न कश्चिद् लोके त्वद्वत् स्वपत्नीभ्रात्रा सह वनवासं करोति, साधारणपुरुषवत्। तपस्यां वा, स्वाध्याये वा, सौम्ये वा, सत्ये वा, फलं नास्ति, यदि त्वं एतादृशां विपत्तिम् आपन्नः। त्वं वैदेह्या भ्रात्रा च सह वने वसन्, त्रीन् लोकान् विजित्य, स्वं लक्ष्यं प्राप्स्यसि। वयं तु नष्टाः, राम, या अस्मान् मोहयित्वा पातयिष्यति, तस्या पापायाः कैकेय्याः वशं गच्छामः, तस्या दुःखं भागिनः स्मः।” एवं विलपन् सुमन्त्रः स्वात्मन्येव शोकं कृत्वा, रामं दूरस्थं दृष्ट्वा, दीर्घकालं रोदितवान्। तस्य अश्रूणि उपशम्य, रामः शौचं कृत्वा, मधुरं वचनं पुनः पुनः शुद्धात्मने सारथेः प्रति उवाच—“इक्ष्वाकुषु त्वत्तुल्यः सखा नास्ति; तथा कुरु यथा राजा दशरथः मयि न शोचेत्। भूमिपतिः दुःखेन जरसा च क्लिश्यमानः, कामभाराभिहतः, अतः त्वां ब्रवीमि। यद् यद् महात्मना राज्ञा कैकेय्याः प्रियार्थं कामार्थं च आज्ञायते, तत् सर्वं त्वया निःसंशयं कर्तव्यम्। एतस्मात् कारणात् नृपाः स्वराज्ये शासनम् इच्छन्ति—येन तेषां किञ्चिदपि कार्यं विघ्नं न प्राप्नोति। यदि महात्मा राजा मिथ्यां न गच्छति, न च शोकाभिभूतः भवति, ततः त्वमपि, सुमन्त्र, तद्वदाचर। वृद्धं जितेन्द्रियं आर्यं राजानं अभिवाद्य, मम वचः तस्मै दुःखं न जानाति तस्मै वद। नाहं शोचामि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न च अयोध्यां त्यक्त्वा, न च वने वासाय शोचामः। चतुर्दशवर्षे समाप्ते त्वं शीघ्रं पुनः पुनः लक्ष्मणं मां सीतां च द्रक्ष्यसि। राजा च मम माता च, सुमन्त्र, मम वचनं श्रुत्वा, अन्याभ्यः अपि महिषीभ्यः, कैकेय्याः सह, मम वचनं निवेदय। कौसल्यायाः कुशलं ब्रूहि, प्रणामं च निवेदय, सीताया मम लक्ष्मणस्य च वचनात्। महात्मने राज्ञे अपि शीघ्रं भरतं आह्वयितुं वद; यदि भरतः प्राप्तः, तं राजप्रियं पदे स्थापयेत्। भरतं आलिङ्ग्य, तं युवराजे अभिषिञ्च; तदा दुःखजनितः शोकः त्वां न व्याप्नोति। भरताय अपि वद—यथा त्वं राज्ञि आचरासि, तथा सर्वासु मातृषु समं वर्तस्व। यथा कैकेय्यां च सुमित्रां च तुल्यां मन्यसे, तथा विशेषतः कौसल्यां, या मम माता, पूजय। पित्रा च राज्याभिलाषेण च, त्वं उभयलोकस्य सुखं कर्तुं समर्थः।” रामेण पुनः प्रतिनिवर्तितः सन्, दुःखेन पीडितः सुमन्त्रः सर्वाणि वचनानि श्रुत्वा, स्नेहात् काकुत्स्थं प्रत्युवाच—“यदि स्नेहात् अनन्यभक्त्या च यथोचितं न भाषे, तानि वचनानि क्षन्तव्यानि।” एवं साक्षात् श्रीरामस्य वचनानुसारं, गुहस्य स्नेहाश्रूणि, सुमन्त्रस्य शोकविलापः, रामस्य धर्मयुक्ता उपदेशाः च, सर्वं सुसम्बद्धं चरितं प्रवहति।