शोकार्तः स महात्मा रामः, तत्रैव स्थितः विलपन् दुःखेन पीडितो रजनीं न्यवसत्। तस्य जनानाम् अनुग्रहपरस्य सत्यवादी राजपुत्रस्य एवं भाषमाणस्य, गुहः स्वसख्ये गाढस्नेहेन संतप्तः, दुःखेन विवर्णः गजेन्द्र इव व्याधितः अश्रूणि मुमोच। एवं तस्मिन् महाकाव्ये श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः पठ्यते। रजनी व्यतीता, प्रभाते समुपस्थिते, श्रीरामः सौमित्रिं शुभलक्षणं लक्ष्मणं इदं वचनं उवाच— “प्रभाते कालः सम्प्राप्तः, शोभना रात्रिः अतीता; पश्य प्रिय, कृष्णपक्षकोकिलः कूजति। वनान्तरे मयूराणां निनादः प्रतिश्रूयते; सौम्य, शीघ्रगामिनीं जाह्नवीं, या समुद्रं प्रति प्रवहति, तरामः।” रामस्य वचः श्रुत्वा सौमित्रिः, स्वमित्राणां प्रियः, गुहं सारथिं च आहूय भ्रातरं पुरतः स्थितवान्। रामस्य आज्ञां श्रोत्वा, नाविकश्रेष्ठः गुहः शीघ्रं स्वपुरुषान् आहूय एवं वचनं अवदत्— “सुसज्जितां दृढां शीघ्रगामिनीं नौकां, यत्र तरणोपकरणानि सन्ति, आनयत शीघ्रं।” गुहस्य आदेशेन तस्य सहायाः शोभनां नौकां समानीय गुहाय निवेदयन्। ततः गुहः अञ्जलिं कृत्वा राघवं उवाच— “इयं नौका, आर्य; किं अन्यत् करवाणि?” तदा स पुरुषर्षभः राघवः गुहं प्रति उवाच— “इयं नौका, सुररथोपमा, समुद्रगामिनीं नदीं तारयितुम् उपपन्ना; आरोहस्व, दृढव्रत!” रामः तेजस्वी गुहं प्रत्युवाच— “मम अभिलषितं त्वया पूर्णम्; शीघ्रं आरोहमः।” ततः रामलक्ष्मणौ धनुषी बाणकोशौ बद्ध्वा, खड्गौ च धारयित्वा, सीतया सह गङ्गां प्रति जग्मतुः। तदा सारथिः सुमन्त्रः, धर्मज्ञं रामं समीपं गत्वा, विनयेन अञ्जलिं कृत्वा उवाच— “किं करवाणि?” दशरथात्मजः तं दक्षिणहस्तेन स्पृशन् इदं वचनं उवाच— “सुमन्त्र, शीघ्रं पुनः प्रतिगच्छ; नित्यम् नृपतेः समीपे सावधानः भव। प्रतियाहि; मम कार्यं पूर्णम्। रथं त्यक्त्वा, पद्भ्याम् एव महावनं गमिष्यामि।” इत्युक्तः दुःखितः सारथिः सुमन्त्रः, पुरुषसिंहं इक्ष्वाकुवंशसमुद्भवम् इदं वचनं उवाच— “न कश्चन लोके त्वद्वद् कर्म अकरोत्—भार्या भ्रात्रा च सह वनवासः, इव साधारणः नरः। न तपसि, नाध्ययने, न सौम्ये, न शुचौ फलमस्ति, यदि त्वम् एवं विपत्तिम् अगम्यसे। त्वं वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह वनवासेन स्वार्थम् अवाप्स्यसि, यथा त्रीन् लोकान् विजित्य।” “वयं हि नष्टाः, हे राम, या सा पापिनी कैकेयी, तया वञ्चिताः; तस्याः दुःखं वयम् अपि भजेमहि।” एवं विलपन् सुमन्त्रः, आत्मन्येव शोकार्तः, रामं दूरस्थं दृष्ट्वा चिरकालं रुरोद। अथ तस्य अश्रूणि उपशम्य, रामः शौचं कृत्वा, मधुरं वचनं पुनः पुनः शुद्धाय सारथेः प्रति उवाच— “इक्ष्वाकुषु त्वत्समः सखा नास्ति; तथा कुरु यथा नृपतिः मयि शोचेत् न। स भूमिपतिः दुःखेन जरसा च क्लिष्टचित्तः, कामभारेण पीडितः—तस्मात् एतद् वदामि। या या राज्ञा महात्मना कैकेय्याः प्रियकामार्थम् आज्ञाप्यते, सा सा कार्यं कर्तव्या, न विचिकित्स्या। एतेन हेतुनाऽपि राजानः स्वराज्ये प्रभुः भवन्ति—यथा तेषां इच्छाः न विघ्न्यन्ते।” “यदि स महाबलः राजा अनृतम् न गच्छेत्, न च शोकेन अभिभूयेत, तदा त्वं अपि, सुमन्त्र, एवं आचर। वृद्धं धर्मात्मानं जितेन्द्रियम् अभिवाद्य राजानम्, मम वचनं तस्मै, दुःखं न अनुभूतवान् इति, निवेदय। नाहं शोचामि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न च वयं अयोध्यां त्यक्त्वा, न च वने वासाय शोचामः।” “सप्तदशवर्षे समाप्ते, त्वं शीघ्रं लक्ष्मणं माम् अपि सीतां च पुनः पुनः द्रक्ष्यसि। राज्ञे च मम मातरं च एवं उक्त्वा, सुमन्त्र, अन्यासु महाराज्ञीषु, कैकेय्यां च, मम वचनं निवेदय। कौसल्यायाः कुशलं ब्रूहि, ताम् अहम् अभिवादये, सीता अपि, अहम् अपि, लक्ष्मणः अपि—एवं वद। राजानं अपि शीघ्रं भरतं आह्वयितुं ब्रूहि; यदि भरतः प्राप्तः, तं राजप्रियं पदं स्थापयेत्।” “भरतं आलिङ्ग्य, तं युवराजं कुर्यात्; तदा दुःखोत्थः शोको त्वां न बाधिष्यते। भरताय अपि वद—यथा त्वं राजानं प्रति आचरिष्यसि, तथा सर्वासु मातृषु समानं व्यवहारं कुर्यात्। यथा कैकेयीं सुमित्रां च समं पश्यसि, तथैव मम जननीं कौसल्यां विशेषतः पूजय। पित्रा च राज्याभिलाषेण, त्वं उभयलोकस्य सुखं दातुम् अर्हसि।” एवं रामेण प्रतिनिवर्तितः सुमन्त्रः, शोकेन क्लिष्टः अपि, सर्वं वचनं शुश्राव, स्नेहेन च काकुत्स्थं प्रत्युवाच।