अयोध्यायाः नगरी रम्यैः चत्वरैः, सुविभक्तैः महापथैः, प्रासादैः महालयैः च शोभिता, उत्तमाभिः गणिकाभिः अलङ्कृता च आसीत्। रथैः अश्वैः गजेः च समाकीर्णा, वाद्यनिनादैः गुञ्जमानाः, सर्वैः शुभैः वस्तुभिः पूर्णा, हृष्टैः सम्पन्नैः जनैः च किल किलायमानाः। उद्यानैः विहारैः च समृद्धा, उत्सवसमूहैः च सम्पन्ना, तत्र जनाः सुखेन विचरन्ति पितुः राजपुर्यां। यदि राजा दशरथः जीवेत्, वनवासात् प्रत्यागत्य तं महात्मानं धर्मिष्ठं पुनः पश्येयम्। यदि सत्यभूतः अनवाप्तदोषः सः सह वयम् वनवासानन्तरं पुनः अयोध्यां प्रविशेयम्। सः महात्मा राजकुमारः दुःखेन पीडितः शोकग्रस्तः तत्र स्थितः, तत्र रात्रिः व्यतीयात्। जनहिते निष्ठः सः राजकुमारः यथार्थं वचनं उक्तवान्, तदा गुहः स्नेहवशात् दुःखात् अभिभूतः अश्रूणि मुमोच, व्याधितः गजः इव वेदनया कष्टम् अनुभूतः। यथाऽयोध्या काण्डे श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः पाठ्यते। रात्रिः व्यतीता, प्रभाते श्रीरामः सौमित्रिं शुभलक्षणं लक्ष्मणं सम्बोधितवान्। "सूर्योदयकालः प्राप्तः, शुभा रात्रिः गताऽस्ति; पश्य स्वजन, कृष्णपक्षी कोकिलः कूजति।" तथा वनान्तरे मयूराणां निनादः श्रूयते, "मृदु स्वजन, तीव्रगमिनी जाह्नवीम्, यत्र सा समुद्रं याति, तरामः।" रामस्य वचः श्रुत्वा सौमित्रिः, मित्राणां प्रियः, गुहं सारथिं च आह्वयित्वा भ्रातुः पुरतः स्थितवान्। रामाज्ञां श्रुत्वा, नाविकश्रेष्ठः गुहः शीघ्रं स्वपार्षदान् आह्वयित्वा उक्तवान्—"सुसज्जितां दृढां शीघ्रगामिनीं नावं, तरणयोग्यां च, आनयत।" गुहस्य आज्ञया पार्षदः सुन्दरीं नावं आनयित्वा गुहं सूचितवान्। ततः गुहः अञ्जलिं कृत्वा राघवम् उदाक्तवान्—"इयं नावः, आर्य, किं अन्यद् करवानि?" "एषा नावः, नरश्रेष्ठ, सुररथसमाऽस्ति, समुद्रगामिन्याः नदीं तरणाय सज्जा; आरोह यथा स्थिरः।" तदा रामः, तेजसा दीप्तः, गुहं प्रति उक्तवान्—"मम अभिलाषः तव कृते सम्पूर्णः; शीघ्रं आरोहमः।" ततः धनुःकुण्डलानि बद्ध्वा, कटिस्पर्शं खड्गं धारयित्वा, द्वौ राघवौ सीतया सह गङ्गां प्रति जग्मतु। सारथिः रामं धर्मज्ञं समीपं गत्वा, विनयेन अञ्जलिं कृत्वा, अपृच्छत्—"किं करवानि?" दशरथसुतः सुमन्त्रं दाक्षिण्येन स्पृशन् उक्तवान्—"सुमन्त्र, शीघ्रं पुनः प्रत्यागच्छ; नित्यं राजानां पुरतः सजगः भव।" "प्रतिनिवर्तस्व," इति तम् उक्तवान्—"मम कार्यं सम्पूर्णम्; रथं त्यक्त्वा महावनं पद्भ्याम् गच्छामि।" स्वयं विसर्जितः इति ज्ञात्वा दुःखितः सुमन्त्रः नरश्रेष्ठं इक्ष्वाकुवंशजं प्रति उक्तवान्—"यद् त्वं करोषि, तादृशं लोके कश्चन न कृतवान्—पत्नीभ्राता सह वनवासं इव सामान्यः।" "न तपस्याः फलम्, न अध्ययनस्य, न सौम्यस्य, न सत्यस्य, यदि त्वं एतादृशं दुःखं प्राप्तः।" "वैदेह्या भ्राता च सह वनवासं कृत्वा, वीर, त्वं स्वार्थं प्राप्स्यसि, त्रिलोकविजयमिव।" "वयं नष्टाः, राम, ये तया मोहिता; पापिनीं कैकेयीं वशं गत्वा तस्या दुःखं भागीभूताः।" एवं विलपन् सुमन्त्रः सारथिः स्वयम् दुःखितः रामं दूरं दृष्ट्वा दीर्घकालं रोदितवान्। अश्रूणि शान्तानि सति, रामः जलं स्पृशन्, शुद्धसारथिं पुनः पुनः मधुरं वचः उक्तवान्। "इक्ष्वाकुषु त्वत्समः मित्रः नास्ति; तथा कुरु यथा राजा दशरथः मम विषये न शोकं कुर्यात्।" "भूमिपतिः दुःखेन जरा च मनसा अभिभूतः, कामभारात् अपि क्लान्तः—तस्मात् तव इदं वचः।" "यद् राजा महात्मा कैकेयीसुखकामनया यत् आदेशं ददाति, तत् कर्तव्यम् न विचिकित्स्येत्।" "राजानः तस्मात् राज्यं धारयन्ति—यथा तेषां कार्येषु इच्छाः न विघ्नं गच्छेत्।" "यदि महाराजः न मिथ्या व्रजेत्, न दुःखेन अभिभूतः, तदा सुमन्त्र, तद्वद आचर।" "शास्त्रज्ञं वृद्धं गुणवन्तं इन्द्रियजयम् राजानं अभिवाद्य, मम वचनं तस्मै वद।" "न अहं शोकं करोमि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न अयोध्यायाः निर्गमनं, न वनवासं विलपामः।" "चतुर्दश वर्षाणि समाप्तानि सति, त्वं शीघ्रं लक्ष्मणं माम् सीतां च पुनः पुनः आगच्छन्तं द्रक्ष्यसि।" "एवं राजानं मातरं च उक्त्वा, सुमन्त्र, अन्याभ्यः राण्यः कैकेयीं च मम वचनं पुनः पुनः वद।" "कौसल्यायाः आरोग्यं वद, तस्याः नमः मम, सीतायाः, लक्ष्मणस्य च, यथोक्तं निवेदय।" "महात्मानं राजानं शीघ्रं भरतं आह्वयितुं वद; यदि भरतः आगतः, सः राजप्रियं पदं स्थाप्यः।" इति श्रीरामः सौमित्रिं लक्ष्मणं, गुहं, सुमन्त्रं च उपदिश्य, गङ्गातरं प्रति प्रस्थितः।