राघवः दुःखेन व्याकुलः, लक्ष्मणं प्रति गभीरया वाचा इदं कथयामास—"राज्ञि नष्टे कौसल्या अपि ततः विनश्यति, ततो मम जननी अपि मृत्युम् आप्स्यति। पितरं प्रियं कामम् अपूरयित्वा, रामं राज्ये स्थापयितुं असमर्थः सन्, सः अपि विनश्यति। पितरि गतायाम् तस्मिन्काले सम्प्राप्ते, येषां सर्वे कामाः पूर्णाः सन्ति, ते सर्वे राज्ञः दशरथस्य क्रियाः विधास्यन्ति। सा पुरी, या सुन्दरवर्त्मना, सम्यग् विभागितमहापथया, प्रासादमण्डपसंयुक्तया, उत्तमाभिः वेश्याभिः भूषिता, रथाश्वगजसमाकीर्णा, वादित्रनिनादयुता, सर्वमङ्गलसम्पन्ना, सुदिनैः प्रहृष्टजनसमृद्धा, उद्यानारामसमृद्धा, उत्सवसंभृतसमूहम् उन्नीयमानाः जनाः तत्र तत्र विहरन्ति। यदि दशरथो राजा जीवेत्, वयं च वनात् प्रत्यागत्य तं महात्मानं धर्मात्मानं पुनः पश्येम, यदि सत्यवदी चाव्यथा च सः पुनः अयोध्यां प्रविशेत्, इति मम अभिलाषः। एवं दुःखार्तः शोकार्तश्च महात्मा रामः तत्र स्थितः सन्, सा रात्रिः व्यतीयाय। एवं जनहिते रतः रामः यथार्थं वचनं ब्रुवन्, गुहः स्नेहवशाद्, सखायं प्रति परमव्यथितः, शोकवशाद् अश्रूण्यपातयत्, इव रोगी गजो वेदनया पीडितः। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः पठ्यते। रात्र्यां व्यतीतायां प्रभाते सम्प्राप्ते, श्रीरामः सौमित्रिं शुभलक्षणं लक्ष्मणं इदं वचनमुवाच—"सूर्योदयः सम्प्राप्तः, शुभा रात्रिः गतासि; पश्य प्रिय, श्यामा कोकिला कूजन्ति। मयूराणां शब्दः वनान्तरे प्रतिश्रूयते; सौम्य, शीघ्रगामिनीं जाह्नवीं सरितं सागरगामिनीं तरावः।" रामस्य वचः श्रुत्वा सौमित्रिः, स्वमित्राणां प्रियः, गुहं सारथिं च आहूय भ्रातुः पुरतः स्थितवान्। रामस्य आज्ञां श्रुत्वा प्रतिगृह्य च, नाओपाध्यक्षः शीघ्रम् आत्मीयान् आहूय इदं वचनमब्रवीत्—"सज्जां दृढां शीघ्रां च नौकां, यत्र तरणाय योग्यां, आनयत।" तस्य आज्ञया गुहस्य महती सेवकवर्गः शोभनां नौकां आनयित्वा गुहाय निवेदयामासुः। ततः गुहः अञ्जलिं कृत्वा राघवम् उवाच—"इयं नौका, आर्य, किम् अन्यत् करवाणि?" इयं नौका, नरर्षभ, दिव्यरथसमाऽस्ति, यया त्वां सागरगामिनीं नदीं पारयिष्यामि; आरोह त्वं धृतिमान्।" ततः तेजस्वी रामः गुहं प्रति उवाच—"मम मनोरथः त्वया पूर्णः; शीघ्रं तरामः।" ततः धनुषी बध्वा, खरगौ च धारयित्वा, तौ राघवौ सीतया सह गङ्गायाः कूलं प्रति जग्मतुः। तदा सारथिः रामं धर्मज्ञं समीपं गत्वा, विनीतः अञ्जलिं कृत्वा उवाच—"किं करवाणि?" तदा दशरथात्मजः सुमन्त्रं दक्षिणहस्तेन स्पृशन् उवाच—"सुमन्त्र, शीघ्रं पुनर्याहि; नित्यं राज्ञः पुरतः तिष्ठ।" "प्रतियाहि," इति तम् उक्त्वा, "मम कार्यं सम्पन्नम्; रथं परित्यज्य अहं पादच्छायया वनं गमिष्यामि।" सुमन्त्रः, त्यक्तः सन्, शोकार्तः, इक्ष्वाकुकुलनन्दनं प्रति वाक्यमब्रवीत्—"कश्चन लोके न कृतवान् यद् त्वया क्रियते—भार्यया भ्रात्रा च सह वनवासः, इव सामान्यजनः।" "न हि तपसि, नाध्ययने, न च सौम्ये, न च सत्यम्, फलं पश्यामि यदि त्वं एतादृशं दुःखम् आपन्नः।" "त्वं वैदेह्या भ्रात्रा च सह वने वसन्, महाबाहो, यथैव त्रीन् लोकान् जिगीषसि, तथा स्वार्थम् आप्स्यसि।" "वयं खलु नष्टाः, राम, येन सा अस्मान् मोहयित्वा, पापायै कैकेय्यै वशं गमिष्यामः, तस्याः दुःखभागिनः स्याम।" एवं विलपन् सारथिः सुमन्त्रः, रामं दूरस्थं दृष्ट्वा, स्वयमेव दुःखितः, दीर्घकालं रुरोद। तस्य अश्रूणि उपशम्य, रामः, आप्लुत्य शुद्धोदकेन, पुनः पुनः मधुरं वाक्यं शुद्धात्मने सारथेः प्रति उवाच—"इक्ष्वाकुषु त्वदन्यः सखा नास्ति; तथा कुरु यथा राजा दशरथः मम विषये न शोचेत।" "स भूमिपालः, दुःखेन जरया च क्लिष्टचित्तः, कामभारसमाक्रान्तः—तेन एषा वाणी ते निगद्यते।" "यद् यद् महात्मा राजा आज्ञापयेत्, कैकेय्याः प्रियार्थं, तत् त्वया कर्तव्यम् अविचार्य।" "राजानः स्वेच्छया राज्यं पालयन्ति, यथा तेषां किञ्चिद् इच्छितम् अकार्यं न स्यात्।" "यदि स महाबलः राजा न मिथ्यावादी, न च शोकेन पराभूतः, तर्हि त्वं सुमन्त्र, तेनैव प्रकारेण आचर।" "तम् वयोवृद्धं धर्मज्ञं जितेन्द्रियम् उपगम्य, मम नाम्ना वद—'न न शोचामि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न च अयोध्यायाः निर्गमने, न च वने वासे शोकः अस्ति।'" "यदा चतुर्दश वर्षाणि पूर्णानि स्यु: तदा त्वं शीघ्रं लक्ष्मणं माम् सीतां च पुनः पुनः प्रतिपश्यसि।