महान् राजा यदि ज्येष्ठं प्रियं धर्मात्मानं पुत्रं न पश्येत्, कथं तस्य प्राणाः स्थास्यन्ति? राजा विनष्टे तु, कौसल्या अनन्तरं नश्येत्; ततः मम जननी अपि निःसंशयं नश्येत्। यदा पितरं प्रियतमा इच्छा न सम्पादिता, रामं राज्ये नाभिषिक्तं च, तदा सः पिताऽपि नश्येत्। पितरि गते तस्मिंश्च काले प्राप्ते, येषां कामाः पूर्णाः, ते सर्वे राज्ञः संस्कारान् करिष्यन्ति। तस्य नगरी, रम्यैः चत्वरैः, सम्यग्विभक्तैः महामार्गैः, प्रासादैः शालिभिः च, श्रोणीगणैः च भूषिता, रथाश्वगजसमाकीर्णा, वादित्रघोषनिनादिता, सर्वमङ्गलसमृद्धा, प्रहृष्टजनसमाकीर्णा, उद्यानवाटिसम्पन्ना, उत्सवसमावृताः, जनाः च तत्र सुखेन विचरिष्यन्ति, पितुः राजधानीयाम्। यदि दशरथो राजा जीवेत, वयं च वनात् प्रत्यागत्य तं महात्मानं धर्मिष्ठं पुनः पश्येम, यदि सत्यम् अविकलम् अनुव्रजन् वयं सीता सह वनवासात् निवृत्ताः पुनः अयोध्यां प्रविशेम। एवम् दुःखार्तः महात्मा राजपुत्रः तत्र निवसन्, रात्रिः व्यतीयाय। जनहिते रतः सः राजपुत्रः यथार्थं वचनं ब्रुवन्, गुहः तस्य सुहृदः प्रति महतीं प्रीतिं दर्शयन्, दुःखेन पीडितः गजेन्द्र इव, अश्रूणि मुमोच। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना काव्ये अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः पठ्यते। रात्रौ व्यतीतायां प्रभाते जातायां, श्रीरामः सौमित्रिं शुभलक्षणं लक्ष्मणं इत्युवाच—"प्रभातः कालः प्राप्तः, शुभा रात्रिः गताऽस्ति; पश्य, प्रिय, श्यामपिच्छकः कोकिलः कूजति। मयूराणां शब्दाः कानने प्रतिशृण्वन्ति; सौम्य, शीघ्रगामिन्या जाह्नव्याः, या सागरं प्रति प्रवहति, तां तरावः।" रामस्य वचः श्रुत्वा सौमित्रिः, मित्राणां प्रियः, गुहं सारथिं च आहूय भ्रातरं पुरतः तस्थौ। रामस्याज्ञां शृण्वन् नाविकश्रेष्ठः शीघ्रं स्वान् अनुचरान् आहूय, "सुसज्जितां दृढां शीघ्रां च नावं आनयत, या तरणाय उपयुक्ता स्यात्," इति उक्तवान्। तस्याज्ञां श्रुत्वा गुहस्य महती सेवकवृन्दी रम्यां नावं आनयत्, गुहं च निवेदयामास। ततः गुहः अञ्जलिं कृत्वा राघवं प्रति उवाच—"एषा नौका, आर्य; किं अन्यत् करवाणि?" इति। "एषा नौका, नरशार्दूल, सुरयानसमाऽस्ति, त्वां सागरगामिनीं नदीं तारयितुम् उपस्थिता; आरोह त्वम्, धृतिमन्!" इति। तदा रामः तेजस्वी गुहं प्रति उवाच—"मम कामः त्वया सम्पूर्णः; शीघ्रं यानं कुर्मः।" ततः धनुष्कोटीन् बद्ध्वा, खड्गौ च धारयित्वा, तौ राघवौ सीतया सह गङ्गां प्रति जग्मतुः। सारथिः रामं धर्मज्ञं समीपं गत्वा, विनयेन अञ्जलिं कृत्वा, "किं करवाणि?" इति उवाच। तदा दशरथसुतः सुमन्त्रं दक्षिणेन उत्तमेन हस्तेन स्पृशन् उवाच—"सुमन्त्र, त्वं शीघ्रं पुनरपि प्रतिगच्छ; सदा राज्ञः पुरतः सावधानः भव।" "प्रतिगच्छ," इति तम् उक्त्वा, "मम कार्यं सम्पन्नम्; रथं त्यक्त्वा अहं महावनं पादचारः गमिष्यामि।" इति। सुमन्त्रः, त्यक्तः इति ज्ञात्वा, शोकार्तः नरशार्दूलं इक्ष्वाकुवंशसम्भवम् इदं वचनम् उवाच—"न कश्चित् लोके यद् त्वया क्रियते, तद् अकृतपूर्वम्; भार्यया भ्रात्रा च सह वनवासः, इव साधारणः नरः।" "न तपस्यां नाध्ययने, न मृदुता न सत्त्वं, फलं इति मन्ये, यदि त्वं इदं दुःखम् उपागतः।" "वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह वनवासं कृत्वा, त्वं, वीर, यथा त्रीन् लोकान् जित्वा, लक्ष्यम् अवाप्स्यसि।" "वयं, राम, नष्टाः, या तया मोहिता; ते पापायाः कैकेय्याः वशं गच्छामः, तस्याः दुःखं सहिष्यामः।" एवं विलपन् सुमन्त्रः सारथिः, आत्मनः दुःखमिव रामस्य दूरे स्थिते दीर्घं कालं रुरोद। अश्रूणि शमितानि सति, रामः शुचिम् अपः स्पृशन् मधुरं वचनं पुनः पुनः सुमन्त्रं प्रति उवाच—"इक्ष्वाकुषु त्वत्तुल्यः बन्धुः नास्ति; त्वं तथा आचरेः यथा राजा मम विषये न शोचेत्।" "भूमिपतिः दुःखेन जरया च मनसा पीडितः, कामभारेण च; तस्मात् एतत् तव वदामि।" "यत् तत् महात्मना राज्ञा, कैकेय्याः प्रीत्यर्थं यद् आज्ञाप्यते, तत् अकिञ्चनं कर्तव्यम्।" "राजाः हि तस्मात् राज्यं पालयन्ति, यथा तेषां किञ्चिदपि कार्यं विघ्नं न प्राप्नोति।" यदि सः महाराजः न मिथ्यावादी, न दुःखेन अभिभूतः, तदा त्वं, सुमन्त्र, तथा आचरेः। वृद्धं महात्मानं जितेन्द्रियं राजानं प्रणम्य, येन दुःखं न ज्ञातम्, तस्मै मम वचनानि वद। नाहं शोचामि, न लक्ष्मणः, न मैथिली; न वयं अयोध्यां त्यक्त्वा शोचामः, न वने वासाय शोचामः। एवं क्रमशः रामः दुःखं च शोकार्तिं च निगृह्य, भ्राता लक्ष्मणेन सीतया सह गङ्गां तरणाय सज्जः अभवत्, सुमन्त्रं च धर्मयुक्तं वचनं सम्यक् उपदिश्य, महदनुरागं दर्शयन्, वनं प्रति प्रस्थितः।