सा पुरी, या पूर्वं भक्तजनसमाकीर्णा दृष्टिप्रसादिनी चाभूत्, राज्ञः दुःखेन पीडिता नश्यिष्यति। कथं स महात्मा राजा, ज्येष्ठं प्रियं धर्मात्मानं पुत्रं अदृष्ट्वा, जीवितं धारयिष्यति? यदा राजा न भविष्यति तदा कौसल्या अपि नश्यिष्यति; ततः अनन्तरं मम जननी अपि नश्यिष्यति। यः कामं न सम्पाद्य, रामं राज्ये नाभिषिच्य, तातः मम नश्यिष्यति। यदा तु पितरि नष्टे तस्मिंश्च काले गते, तदा सर्वे कामसंपन्नाः जनाः राज्ञः श्राद्धकर्म करिष्यन्ति। सा पुरी, रम्यसंस्थानविभक्तराजमार्गा, प्रासादमन्दिरसमाकीर्णा, वराङ्गनाभिः विराजिता च, रथाश्वद्विपसंकीर्णा, वादित्रनिनादयुता, सर्वमङ्गलसमाकीर्णा, हृष्टसमृद्धजनसमावृता, उद्यानवाटिकासम्पन्ना, उत्सवसमाजबहुला च, मम पितुः राजधानीयां जनाः प्रमोदेन विचरिष्यन्ति। यदि तु दशरथो राजा जीवेत्, वयमपि वनात् प्रत्यागत्य तं महात्मानं धर्मज्ञं पुनः पश्येम। यदि सत्यशीलं अक्षतं च तं सह भ्रात्रा वनवासानन्तरं वयं पुनरायोध्यां प्रविशेम। एवं महात्मा रामः शोकसंतप्तः विलपन्निव तत्र स्थितः, सा रात्रिः व्यतीयाय। स च जनहिते रतः राजपुत्रः यथार्थं वदन्नेव, गुहः तं प्रियं मित्रं प्रति गाढस्नेहवशात् दुःखार्त इव गजः शोकाभिभूतः, अश्रूण्यपातयत्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिकृते आयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः पाठ्यते। रात्र्यतीते प्रभाते च, श्रीरामः सौमित्रिं शुभलक्षणं लक्ष्मणं सम्बोधितवान्। "सूर्योदयकालः प्राप्तः, शुभा रात्रिरपगताऽस्ति; पश्य प्रिय, श्यामपिच्छकः कोकिलः कूजन्ति।" मयूरकूजनानि च वनान्तरे प्रतिश्रूयन्ते; सौम्य, त्वरया वह्निगमिनीं जाह्नवीं तरावः, या सागरं प्रति प्रवहति। रामवाक्यं निशम्य, सौमित्रिः प्रियसखानां प्रियः, गुहं सारथिं च आहूय भ्रातरं समीपमुपतस्थे। रामस्याज्ञां श्रुत्वा, नाविकश्रेष्ठः शीघ्रं स्वान् अनुचरान् आहूय एवं वचनम् अब्रवीत्—"कृतसर्वोपस्करां दृढां शीघ्रगामिनीं च नावं आनयत, या तरणाय साधु सुसज्जिता।" तदाज्ञया गुहस्य महती सेवकवर्गः, शोभनां नावं आनयित्वा गुहं निवेदयामासुः। ततः गुहः अञ्जलिं कृत्वा राघवं प्रति उवाच—"एषा नौका, आर्य, किं अन्यत् करवाणि?" इयं नाव, नरशार्दूल, दिव्यानां रथानां तुल्या, सागरगामिनीं नदीं त्वां तरयितुं सज्जा; आरोह यतिसत्तम! ततः तेजस्वी रामः गुहं प्रति उवाच—"मम मनोरथः त्वया परिपूर्णः; शीघ्रं यानावः।" ततः धनुष्कोट्यौ बद्ध्वा, खड्गौ च बध्वा, तौ राघवौ सीतया सह गङ्गायाः कूलं प्रति जग्मतुः। तदा सारथिः विनीतः रामं धर्मज्ञं उपसृत्य अञ्जलिं कृत्वा प्रोवाच—"किं करवाणि?" तदा दशरथसुतः सुमन्त्रं दक्षिणहस्तेन स्पृशन् उवाच—"सुमन्त्र, शीघ्रं पुनः प्रतियाहि; नित्यं राज्ञः समीपे प्रवर्तस्व।" "प्रत्यागच्छ," इति तमुक्त्वा, "मम कार्यं सम्पन्नम्; रथं त्यक्त्वा पद्भ्यां वनं गमिष्यामि।" स्वमुत्सृष्टं दृष्ट्वा दुःखितः सुमन्त्रः इक्ष्वाकुवंशजं रामं प्रति उवाच—"न कश्चन लोके त्वद्दृशं कृतवान्—पत्नीभ्रात्रा च सह वनवासं यथा त्वम्।" "न हि मम तपसः, नाध्ययनस्य, न शीलस्य, न सत्यस्य च फलम् अस्ति इति मन्ये, यदि त्वं एवं दुःखमुपागतः।" "वनवासे स्थित्वा वैदेह्या भ्रात्रा च सह, वीर, त्वं स्वमनोरथं प्राप्स्यसि, यथा त्रिलोकविजयः।" "वयं तु नष्टाः, राम, या सा अस्मान् मोहयित्वा दुष्टकैकयीवशं नयिष्यति, तस्याः दुःखं भागिनो भविष्यामः।" इत्येवमाश्रुनयनः सारथिः दीर्घकालं विलपन् रामदर्शनात् दुःखितः बभूव। ततः अश्रूणि शमयित्वा, रामः स्नात्वा शुचिः, मधुरं वचनं पुनः पुनः सुमन्त्रं प्रति उवाच। "इक्ष्वाकुवंशे तव तुल्यः सखा नास्ति; यथा राजा दशरथः मम विषये न शोचेत्, तथा कार्यं कुरु।" "स भूमिपः दुःखेन च जरया च क्लिष्टचित्तः, कामभारवहनात् पीडितः—अतः त्वां वदामि।" "यत् तेन महात्मना राज्ञा यत् किञ्चित् आज्ञाप्यते, कैकेयीप्रियकामार्थं, तत् त्वया निःसंशयं कर्तव्यम्।" "राजानः हि एतदर्थं राज्यं पालयन्ति—यत् स्वस्य कार्यस्य न विघ्नः स्यात्।" यदि स महात्मा राजा न मिथ्यावादी न दुःखेन अभिभूतः स्यात्, तर्हि सुमन्त्र, त्वमपि तद्वदाचर।" "राजानं वृद्धम् आर्यं जितेन्द्रियम् अभिगम्य, मम वचनं तस्मै, यो दुःखं न जानाति, निवेदय।" एवं रामः लक्ष्मणं सीतां च सह गुहेन नदीं तरणाय सज्जः, सुमन्त्रं धर्मपूर्वकं सान्त्वयित्वा, पितुः आज्ञां पालनीयां इति निर्देशं कृत्वा, सर्वे गङ्गातरणाय प्रवृत्ताः।