योऽयं दशरथस्य एक एव पुत्रः, यस्य प्राप्तिः मन्त्रैः तपसा विविधैः प्रयत्नैश्च जाता, सच्चरित्रसम्पन्नः सन्, तेन सह वनं गतवति नृपे न चिरं स्थास्यति; नूनं पृथिवी शीघ्रमेव विधवा भविष्यति। स्त्रियश्च श्रान्ताः स्वेन रुदितेन, उच्चैः क्रन्दनं परित्यज्य, मम प्रिये, राजभवनं ह्यद्य शान्तमिति मन्ये। कौसल्या राजा च तथैव मम जननी च—न कश्चिदेषां रजनिं जीविष्यतीति नाशंसे। यदि मम माता शत्रुघ्नस्य कृते जीवेत, तर्हि या शूरमातृका कौसल्या सा दुःखेन नूनं न क्षमिष्यते। सा पुरी या पूर्वं भक्तजनसमाकुला दृष्टिप्रसादिनी चासीत्, सा राजदुःखेन विनाशं यास्यति। कथं स महात्मा राजा जीवितं धारयिष्यति, यदा न तं ज्येष्ठं प्रियं सुतं सच्चरित्रं द्रक्ष्यति? राज्ञि नष्टे कौसल्या ततो विनश्यति, ततः मम जननी अपि नाशं यास्यति। न स्वमनोरथं सम्पाद्य रामं राज्ये नाभिषिच्य च, पितरं मम विनश्यति। पितरि काले गते तदा सर्वे कामसमृद्धाः राज्ञः क्रियाः करिष्यन्ति। सा पुरी या सुशोभना, सुचिकित्सितविभगविपण्या, महापथैः प्रासादैः राजभवनैश्च शोभिता, उत्तमाभिः गणिकाभिः भूषिता, रथाश्वगजसमाकुला, वादित्रध्वनिपूरिता, सर्वमङ्गलोपेता, हृष्टजनसमृद्धा, उद्यानारामसमृद्धा, उत्सवसमाजसंयुता, जनाः तत्र मम पितुः नगरे सुखेन विचरिष्यन्ति। यदि दशरथो राजा जीवेत, वयं च वनवासात् प्रत्यागच्छेम, तदा तं महात्मानं धर्मात्मानं पुनः पश्येम। यदि सत्यवदिना निर्भयेन च सह वयं वनात् प्रत्यागत्य पुनः अयोध्यां प्रविशेम। इति महात्मा राजपुत्रः शोकसन्तप्तो विलपन् तत्र स्थितः, सा रात्रिः व्यतीयाय। स जनःहिते रतः सत्यं भाषमाणः, गुहः स्नेहवशाद् सखायं प्रति दुःखात् व्याकुलः, गज इव व्याधितः, अश्रूणि मुमोच। एवं श्रीवाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः पाठ्यते। रात्र्यां व्यतीतायां प्रभाते जातायां, श्रीरामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणं वचोऽब्रवीत्—"प्रभातः कालः समुपस्थितः, निशा च समाप्ता; पश्य प्रिय, श्यामपक्षिकः कूजन्ति। मयूराणां शब्दः कानने प्रतिश्रूयते; सौम्य, गच्छाम जह्नवीं शीघ्रवाहिनीं सागरगामिनीं नदीं तराम।" रामस्य वचनं श्रोतुं सौमित्रिः मित्राणां प्रियतमः, गुहं सारथिं च आहूय भ्रातुः समीपे स्थितः। रामाज्ञया गुहः नाविकश्रेष्ठः शीघ्रं स्वजनान् आहूयेदं वचनमब्रवीत्—"आनयत शीघ्रतरां दृढां सुशोभनां नावं, यया सागरगामिनीं नदीं तरिष्याम।" गुहस्य तु सेवकाः तद्वचनं श्रुत्वा शोभनां नावं आनयित्वा गुहाय निवेदयन्। ततः गुहः ससञ्ज्ञं कृत्वा राघवं प्राञ्जलिः प्राह—"इयं नावः, आर्य, किं अन्यत् करवाणि?" इयं नावः, नरर्षभ, दिव्यरथोपमा, सागरगामिनीं नदीं तरयितुं सिद्धा; आरोहस्व धृतिमान्! ततः रामः तेजसा शोभमानः गुहं प्रत्युवाच—"मम मनोरथः त्वया पूर्णः; शीघ्रं गच्छाम।" ततः धनुष्कोट्यौ बद्ध्वा, खड्गौ च परिधाय, तौ राघवौ सीतया सह गङ्गां प्रति जग्मतुः। सारथिः रामं धर्मज्ञं समीपगतो, ससञ्ज्ञं कृत्वा प्राञ्जलिः ववन्दे—"किं करवाणि?" तदा दशरथात्मा रामः सुमन्त्रं दक्षिणेन करेण स्पृशन् अवदत्—"सुमन्त्र, शीघ्रं पुनः प्रतिगच्छ; राज्ञः पुरतः सदा सावधानो भव।" "प्रतियाहि," इत्युक्त्वा, "मम कार्यं समाप्तम्; रथं परित्यज्य पादैः वनं गमिष्यामि।" स्वयं विसृष्टः सुमन्त्रः दुःखितः रामं नरर्षभं इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं वचोऽब्रवीत्—"न हि कश्चन लोके त्वद्वत् वने भार्यया भ्रात्रा च सह वसति, साधारणमानुषवत्। नास्ति फलं तपसि, नाध्ययने, न मृदुता न च सत्यं यदि त्वमिदं दुःखमुपागतः। वैदेह्या भ्रात्रा च सह वने वसन्, वीर, त्वं स्वार्थं प्राप्स्यसि यथा त्रीन् लोकान् जिगीषुः। वयं तु नष्टाः, राम, या तया वञ्चिताः; पापया कैकेय्या वशं गत्वा दुःखं प्राप्स्याम।" एवं विलपन् सुमन्त्रः सारथिः आत्मन्येव दुःखं मन्यमानः, रामं दूरात् दृष्ट्वा दीर्घकालम् अश्रूणि मुमोच। तस्य अश्रूणि शमितानि सति, रामः स्नात्वा शुचिं सारथिं मधुरं पुनः पुनः वचोऽब्रवीत्—"इक्ष्वाकुषु त्वत्समो न कोऽपि सखा दृश्यते; एवं कुरु यथा राजा दशरथः मम कृते न शोचेत।