ततः लक्ष्मणः तम् उवाच—"अघवर्जित, त्वया रक्षिताः वयं किमपि भयम् अत्र न पश्यामः, धर्ममेवात्र दृश्यते। किं मया निद्रा वा प्राणाः वा सुखं वा लभ्येत, यत्र दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ। यं न देवाः नासुराः वा संग्रामे विजेतुं शेकुः, तं पश्य सीतया सह तृणेषु सुखं शयानम्। यो मन्त्रैः तपसा च बहुविधेन च प्रयत्नेन लब्धः, स एव एकपुत्रः दशरथस्य, गुणसम्पन्नः। तस्य वनं गतस्य राजा न चिरं स्थास्यति, नूनं क्षिप्रमेव पृथिवी विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः उच्चैः क्रन्दनम् उपरम्य, मन्ये महाभाग, राजगृहं शान्तम् अभवत्। कौसल्या राजा च तथा मम माता च, न अहम् अपेक्षे यः कश्चन तेषां रात्रिमिमां जीविष्यति। मम माता शत्रुघ्नस्य कृते जीवेत् इति स्यात्, परन्तु कौसल्यां वीरमातरं या शोकः नाशयिष्यति, स दुःखदः। सा पुरी, या पूर्वं भक्तजनसमाकीर्णा दृष्ट्वा प्रमोदजननी चासीत्, राजदुःखेन क्षीयेत। कथं महात्मनः राज्ञः प्राणः स्थास्यति, यदा सः ज्येष्ठं प्रियं धर्मात्मानं पुत्रं द्रष्टुं न शक्नोति। राज्ञः विनाशे पश्चात् कौसल्या नश्यिष्यति, ततो मम माता अपि नश्येत्। न तु पितुः प्रियतमा कामना सिध्यति, न रामः राज्ये स्थाप्यते, तेन सः पितरं नाशयिष्यति। पितरि गते तस्मिन्काले, येषां कामाः सन्ति, ते सर्वे राज्ञः संस्कारं करिष्यन्ति। या पुरी सुशोभना चत्वरैः, सुविभक्तैः महापथैः, प्रासादैः विमानैः च, उत्तमाभिः गणिकाभिः भूषिता च, या पुरी रथाश्वगजसमाकीर्णा, वादित्रघोषेण निनादिता, सर्वमङ्गलसमृद्धा, हृष्टजनसमावृता, सा पुरी उद्यानवनसमृद्धा, उत्सवसमाजसमाकीर्णा, तत्र मम पितुः नगरे जनाः सुखेन विचरिष्यन्ति। यदि दशरथो राजा जीवेत्, वयम् च वनात् प्रत्यागत्य तं महात्मानं पुण्यशीलं पुनः पश्येम। यदि सत्येनाविकलितेन सह, वनवासात् निवृत्ताः पुनः अयोध्यां प्रविशेम। एवं दुःखार्तः महात्मा राजपुत्रः तत्र स्थितः, रात्रिः व्यतीयाय। जनहिते रतः सः राजपुत्रः एवं सत्यं भाषमाणः, गुहः अपि स्नेहात् महात्मनः बन्धोः दुःखेन आर्तः गज इव व्यथितः अश्रूणि मुमोच। श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः पठ्यते। रात्र्यतीते प्रभाते तु श्रीरामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणं इदं वचनम् उवाच—"प्रभातकालः आगतः, शुभा रात्रिः गता, पश्य प्रिय, कृष्णपक्षः कोकिलः कूजति। वनान्ते मयूराणां शब्दः प्रतिश्रूयते, सौम्य, गच्छाव जाविनीं जाह्नवीं शीघ्रगामिनीं यां सागरं प्रति वहति।" रामवाक्यं श्रुत्वा सौमित्रिः सखा प्रियः गुहं सारथिं च आहूय भ्रातुः पुरतः तस्थौ। रामस्याज्ञां श्रुत्वा गुहः नाविकश्रेष्ठः शीघ्रं स्वान् परिचारकान् आहूय उक्तवान्—"इह आनयत सुपरिकरां दृढां शीघ्रां च नावं युक्तां च, यया गङ्गां तरिष्याम।" गुहस्याज्ञां श्रुत्वा परिचारकाः शोभनां नौकां समानीय गुहाय निवेदयामासुः। ततः गुहः कृताञ्जलिः राघवम् उवाच—"एषा नौका, भगवन्, किं अन्यत् करवाणि?" "एषा नौका, नरशार्दूल, देवानां रथसमाः, त्वां सागरगामिनीं नदीं तर्तुं सिद्धा; आरोह तां, स्थिरव्रत!" इति। ततः रामः तेजस्वी गुहं प्रति वचनम् उवाच—"मम कामः त्वया पूर्णः, शीघ्रं नावं आरोहमः।" ततः धनुषी बद्ध्वा खड्गौ च धारयित्वा तौ राघवौ सीतया सह गङ्गां प्रति जग्मतुः। सारथिः रामम् उपगम्य, धर्मज्ञं प्राञ्जलिः सविनयं पप्रच्छ—"किम् अहम् करवानि?" तदा दशरथात्मजः सुमन्त्रं दक्षिणेन उत्तमेन हस्तेन स्पृशन् उवाच—"सुमन्त्र, शीघ्रं पुनर्याहि, सदा राज्ञः समीपे च सततं तिष्ठ।" "प्रतिनिवर्तस्व," इति तम् उक्त्वा—"मम कार्यं कृतम्, रथं त्यक्त्वा पद्भ्याम् एव महावनं गमिष्यामि।" सारथिः सुमन्त्रः स्वयम् विसर्जितः दुःखार्तः इक्ष्वाकुवंशजं नरशार्दूलं इदं वचनं उवाच—"न कश्चन लोके यद् त्वया कृतं, तद् कृतवान्, पत्न्या भ्रात्रा च सह वनवासः मानुषवत्। न हि तपसि नाध्ययने न च सौम्ये न च सत्ये फलं पश्यामि, यदि त्वं एवं दुःखम् आपन्नः। त्वं तु वैदेह्या भ्रात्रा च सह वने वसन्, त्रीन् लोकान् विजित्य स्वार्थम् अवाप्स्यसि। वयं तु राम, तया मोहिता विनष्टाः, पापायाः कैकेय्याः वशं गमिष्याम, तस्या दुःखं च भजिष्याम।