गुहो रामं प्राञ्जलिरुवाच—"अयं वनप्रदेशः मम सदा विचरतो न किञ्चिदविदितमस्ति। यदि चतुर्विधेनापि महता सैन्येनागम्येत, तत्रापि वयं विजयं प्राप्नुयाम।" तं तु लक्ष्मणः प्रत्युवाच—"निष्पाप, यत् त्वया रक्ष्यामहे, नात्र किञ्चिद्भयं पश्यामः; धर्ममेवात्र दृश्यते।" ततः लक्ष्मणः दुःखसंतप्तः पुनरुवाच—"कथं स्वप्नम्, कथं जीवितं वा, कथं सुखं वा प्राप्नुयाम्, यत्र दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ। यं न देवा नासुरा वा समरे विजेतुं शक्ताः, स एव अद्य सीतया सह कुसशये सुखेन शयितः। मन्त्रैस्तपसा च विविधैः प्रयत्नैश्च यो लब्धः, स एकपुत्रो दशरथस्य गुणसम्पन्नः।" "एष वनं गतः राजा चिरं न स्थास्यति; ध्रुवं भूमिः शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः उच्चैः क्रन्दनं त्यक्त्वा, मम मन्ये, राजगृहं शान्तमभवत्। कौसल्या राजा च तथा मम जननी च—न किञ्चिदपि रात्र्याः शेषे तिष्ठेयुः।" "शत्रुघ्नस्य कृते मम माता जीवेत् किल; किन्तु या शोकवशात् कौसल्यां नाशयिष्यति, सा दुःखमयी। या पुरी पूर्वं भक्तजनसमृद्धा, दृष्ट्वा हर्षजननी, सा राजा दुःखेन विनश्यिष्यति।" "कथं महात्मनः राज्ञः प्राणाः स्थास्यन्ति, यदि सः ज्येष्ठं प्रियं धर्मात्मानं पुत्रं न पश्यति? राज्ञि गते, कौसल्या पश्चात् नश्येत्; ततः मम अपि माता विनश्येत्।" "यः न रामं राज्ये स्थापयित्वा स्वाभिलषितं न प्राप्तवान्, सः पिता मम नश्यिष्यति। पितरि गते तस्मिन्काले, येषां कामाः पूर्णाः, ते सर्वे राज्ञः क्रियाः करिष्यन्ति।" "सा पुरी सुचत्वराः सुप्रविभक्तमाहापथाः, प्रभूतगृहशृङ्गटाः, रम्याभिः वेश्याभिः शोभिता। रथाश्वगजसमाकीर्णा, वादित्रनिनादयुता, सर्वमङ्गलसमृद्धा, हृष्टजनसमाकुला।" "विपुलोद्यानवाटिका, उत्सवसमाजसमृद्धा, जनाः पितुः नगरे प्रमुदिताः विहरिष्यन्ति। यदि दशरथो राजा जीवेत्, वयं च वनात् प्रत्यागत्य, पुनः तं महात्मानं धर्मिष्ठं पश्येम। यदि सत्येनाव्यथेन च सह, वनवासात् परं पुनः अयोध्यां प्रविशेम।" एवं महात्मा राजपुत्रः दुःखार्तः विलपन् तत्र स्थितवान्, रात्रिः अपि व्यतीयाय। स धर्मपरायणः राजपुत्रः यथार्थं वचः उक्त्वा, गुहः स्नेहात् मित्रं प्रति दुःखात् अश्रूणि मुमोच, पीडितगज इव। एवं श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे अयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशदधिकपञ्चाशत्तमः सर्गः पठ्यते। रात्र्यां व्यतीतायां प्रभाते समुपस्थिते, श्रीरामः सौमित्रिं शुभलक्षणं लक्ष्मणं प्राह। "प्रभाते समये सञ्जाते, रजनी या शुभा गता; पश्य, प्रिय, श्यामपिच्छः कोकिलः कूजति।" "शिखिनां च निनादः वनान्तरे प्रतिश्रूयते; सौम्य, त्वरया गच्छाव जह्नवीं शीघ्रगामिनीं यां सागराय प्रवहन्ति।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः बन्धुजनप्रियः, गुहं सारथिं च आहूय भ्रातरं पुरतः स्थितः। रामस्याज्ञां श्रुत्वा, नाविकश्रेष्ठः गुहः शीघ्रं स्वजनान् आहूय, "सज्जां दृढां शीघ्रगामिनीं नौकां आनयत, या पारेण कर्तुं समर्था अस्ति।" इत्युक्ते, गुहस्य सेवकाः शोभनां नौकां आनयित्वा गुहाय निवेदयामासुः। ततः गुहः प्राञ्जलिः राघवं प्राह—"एषा नौका, आर्य, किमन्यत्कर्तव्यं मया?" "एषा नौका, नरशार्दूल, सुरयानसमाः, त्वां सागरगामिनीं नदीं पारेण करिष्यति; आरोह, धृतिमन्!" तदा रामः तेजस्वी गुहं प्रत्युवाच—"मम मनोरथः त्वया पूर्णः; शीघ्रं आरोहमः।" ततः धनुष्कोट्यौ बद्ध्वा, खड्गौ च धारयित्वा, तौ राघवौ सीतया सह गङ्गां प्रति जग्मतुः। सारथिः रामं धर्मवितं समीपं गत्वा, प्राञ्जलिः विनयेन प्राह—"किमहं करवानि?" तदा दशरथात्मा रामः सुमन्त्रं दक्षिणहस्तेन स्पृशन् उवाच—"सुमन्त्र, शीघ्रं प्रतिगच्छ; राज्ञः समीपे सदा सावधानः भव।" "प्रतिगच्छ," इत्युक्त्वा, "मम कार्यं कृतम्; रथं विहाय, पादैः महावनं गमिष्यामि।" सुमन्त्रः विसृष्टः दुःखितः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं नरशार्दूलं प्राह— "न कश्चन लोके त्वद्वत् कर्म आचरति—भार्यया भ्रात्रा च सह वनवासः, मानुषवत्। न तपसा नाध्ययने न मृदुता न सत्यता फलं अस्ति, यदि त्वं एतादृशं दुःखं प्राप्यसि।" "त्वं वैदेह्या भ्रात्रा च सह वनवासं कृत्वा, महाबाहो, स्वार्थं प्राप्स्यसि, यथा त्रीन् लोकान् विजित्य।