गुहः, रामस्य प्रियसखा, तत्र सीतया सह रामं शयानेन स्वबाणं हस्ते धृत्वा स्वजनैः सर्वतः परिवृतः, तं रक्षिष्यामीति संकल्पं कृतवान्। स वनं यत्र नित्यं विचरति, तत्र किमपि तस्य न ज्ञातं अस्ति; यदि चतुर्विधा महती सेना अपि आगच्छेत्, तां विजेतुं शक्नुवन्ति इति स गर्वेण उक्तवान्। तदा लक्ष्मणः तम् अभ्यधात् – “अहो दोषरहित! त्वया रक्षिताः वयं भयमिह न पश्यामः, केवलं धर्ममेव दृष्ट्वा स्थिता वयम्।” लक्ष्मणः चिन्तयन्, “कथं अहं निद्रां वा जीवितं वा सुखं वा प्राप्नुयाम्, यदा दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ?” इति मनसि अचिन्तयत्। “यः युद्धे देवैः असुरैः वा न विजितः, सः अद्य सीतया सह तृणेषु सुखेन शयितः। यः मन्त्रैः, तपसा, विविधैः प्रयत्नैः प्राप्तः, दशरथस्य एकमेव पुत्रः गुणसम्पन्नः, सः वनं गतः। तेन गच्छति राजा दीर्घं न स्थास्यति; पृथिवी शीघ्रं विधवा भविष्यति।” सः पुनः मन्यते – “स्त्रियः श्रान्ताः, उच्चैः विलपित्वा विरमिताः; राजमहलः अद्य शान्तः इति मम अभिप्रायः। कौसल्या, राजा, तथा मम जननी अपि, रात्रिं न जीविष्यन्ति इति मम अपेक्षा नास्ति। कदाचित् मम माता शत्रुघ्नस्य चिन्तया जीवेत्; परन्तु कौसल्यानां दुःखं तु घोरतरम्। सा नगरी, पूर्वं भक्तजनैः पूर्णा, दृष्ट्वा आनन्ददायिनी, राजदुःखेन विनष्टा भविष्यति। कथं महाराजस्य प्राणः स्थास्यति, यदा तस्य ज्येष्ठः प्रियः पुत्रः न दृश्यते? यदा राजा नष्टः, कौसल्या तदनन्तरं विनष्टा भविष्यति; तदा मम माता अपि विनष्टा भविष्यति। यः स्वप्रियं अभिलषितं न साधितवान्, रामं राज्ये न स्थापयित्वा, सः पिता विनष्टः भविष्यति। यदा पिता गतः, तदा तस्य इच्छानां सिद्धिः प्राप्ताः जनाः तस्य अन्त्यकर्म करिष्यन्ति।” अयोध्या नगरी, रम्येषु चत्वरेषु, सुविभक्तेषु महापथेषु, प्रासादैः, गृहेषु, उत्तमाभिः गणिकाभिः भूषिता, रथैः, अश्वैः, गजैः, वाद्यध्वनिभिः, सर्वमङ्गलैः, हर्षसमृद्धजनैः कुटुम्बिता, उद्यानैः, विहारैः, उत्सवैः, जनाः आनन्देन विचरन्ति। यदि दशरथः जीवेत्, वनात् प्रत्यागत्य तं महात्मानं धर्मिष्ठं पुनः पश्येम। यदि सत्यवचनेन, अनघेन सह, वनवासानन्तरं अयोध्यां पुनः प्रवेशेम। एवं दुःखितः, महात्मा राजपुत्रः, शोकग्रस्तः तत्र स्थिता, रात्रिः गता। सः जनहिते निमग्नः सत्यवचनं भाषमाणः, गुहः तं मित्रं प्रति गाढस्नेहेन दुःखेन अभिभूतः, शोकात् अश्रूणि मुमोच, रोगग्रस्तः गजः इव पीडितः। ततः श्रीवाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः पाठितः। रात्रिः गतायां, प्रभाते आगते, श्रीरामः सौमित्रिं शुभलक्षणं लक्ष्मणं सम्बोधितवान् – “सूर्योदयः कालः आगतः, पुण्या रात्रिः गतः; पश्य, कृष्णपक्षी कोकिलः कूजति। तथा वनं मध्ये मयूराणां शब्दः श्रूयते; सौम्य, गङ्गां शीघ्रगामिनीं समुद्रगामिनीं तरामः।” रामवाक्यं श्रुत्वा, सौमित्रिः, मित्राणां प्रियः, गुहं सारथिं च आह्वयित्वा भ्रातुः समीपं स्थितवान्। रामस्य आज्ञां श्रुत्वा, नाविकश्रेष्ठः शीघ्रं स्वसखीं आह्वयित्वा, इदं वचनं उक्तवान् – “सुसज्जितां दृढां शीघ्रगामिनीं नावं, पताकाभिः युक्तां, अत्र आनयत।” गुहस्य आज्ञां श्रुत्वा, तस्य सहचराः रम्यां नावं आनयित्वा गुहाय निवेदितवन्तः। ततः गुहः अञ्जलिं कृत्वा रामं उवाच – “इयं नावः, आर्य; किं अन्यत् कर्तव्यं तव?” “एषा नावः, नरश्रेष्ठ, दैवतस्य रथेन तुल्या, समुद्रगामिनीं नदीं तव पाराय युक्ता; आरोह, स्थिरव्रत!” इति। तदा रामः तेजस्वी गुहं उवाच – “मम इच्छा तव कृता; शीघ्रं यावत् नावं आरोहमः।” ततः रामलक्ष्मणौ, सीतया सह, शरकुञ्चिका बद्ध्वा, खड्गं गृहीत्वा, गङ्गां प्रति गतौ। सारथिः रामं धर्मज्ञं समीपं गत्वा अञ्जलिं कृत्वा प्राञ्जलिः अवदत् – “किम् करवानि?” दशरथसुतः सुमन्त्रं उत्तमं दक्षिणहस्तं स्पृशन् उवाच – “सुमन्त्र, शीघ्रं पुनः प्रतिगच्छ; राजस्य समीपे सदा सावधानः भव।” “प्रतिगच्छ,” इति तं उक्तवान्; “मम कार्यं सम्पन्नम्। रथं परित्यज्य, पद्भ्यां महावनं गच्छामि।” सुमन्त्रः, स्वं त्यक्तं दृष्ट्वा, दुःखितः, नरश्रेष्ठं इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं इदं वचनं उवाच – “न कश्चित् लोके यद् त्वया कृतं, तद् कर्तुं शशाक – पत्नीया भ्रात्रा सह वनवासं, साधारणः इव। तपस्याः, अध्ययनस्य, सौम्यतायाः, सत्यस्य वा फलम् अस्ति, इति न मन्ये, यदि त्वं एवं दुःखं प्राप्तः।” एवं रामस्य वनगमनं, लक्ष्मणस्य शोकव्यथा, गुहस्य स्नेह, सुमन्त्रस्य दुःखः च, सर्वे मिलित्वा, धर्मगाथायाम् अयोध्याकाण्डे, वाल्मीकिना दिव्येन भावेन वर्णितम्।