गुहः, भ्रातुः कृते दुःखेन पीडितः, जाग्रतं निष्कपटं च राघवं लक्ष्मणं च इत्येवं वाक्यम् अब्रवीत्—“प्रिय राजपुत्र! त्वदर्थं सुखशय्या एषा व्यवस्थिताऽस्ति; यथेष्टं विश्रान्तिं कुरु, अत्रैव सुखं प्राप्नुहि। एते जनाः क्लेशानभ्यस्ताः, त्वं तु सुखानुकूलः; वयं तु रात्रिं जागरिष्यामः, काकुत्स्थस्य रक्षार्थम्। न खलु मम पृथिव्याम् रामात् प्रियतरः कश्चिदस्ति; एतत् सत्यं वदामि, सत्यमेव साक्षिकुर्वन्। तस्य प्रसादेन अहं लोके महतीं कीर्तिम् आप्स्यामि, धर्मसमृद्धिं च शुद्धां लक्ष्मीं च प्राप्स्यामि। अतः प्रियं मित्रं रामं सीतया सह शयानं धनुषा सह स्वजनैः सर्वतः रक्षिष्यामि। अस्मिन्वने यदस्ति, तत्र मम किञ्चिदपि न अप्राप्तम्; यदि चतुर्विधबलम् अपि आगच्छेत्, तदपि वयं जेतुम् अर्हामः।” एवमुक्ते गुहेन, लक्ष्मणः तम् उवाच—“अघवर्जित! त्वया रक्षिताः वयं किञ्चन भीतिं न पश्यामः, धर्ममेव पश्यामः। कथं अहं निद्रां वा प्राणान् वा सुखं वा प्राप्नुयाम्, यत्र दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ? स यः न देवैः नासुरैः च युद्धे पराजितः, तं पश्य, अधुना सीतया सह कुशे शयानम्। स यः मन्त्रैः तपसा च विविधैः प्रयत्नैः प्राप्तः, स एवैकपुत्रः दशरथस्य, गुणसम्पन्नः। तस्य वनं गतस्य, राजा चिरं न स्थास्यति; नूनं पृथिवी शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः श्रान्ताः, निनादं त्यक्त्वा, विरमिताः; मन्ये, प्रिय, राजगृहं अधुना निःशब्दं जातम्। कौसल्या, राजा, तथा मम माता अपि—तेषां कश्चन न जीवेत् इत्यहम् न अपेक्षे। सम्भवति, मम माता शत्रुघ्नस्य कृते जीवेत्; परन्तु या शूरमाता कौसल्या, तस्याः दुःखं घोरम्। या पुरी पूर्वं भक्तजनसमाकुला, दृष्ट्वा जनान् हर्षयन्ती, सा अपि राज्यनाशेन नश्यिष्यति। महात्मनः राज्ञः ज्येष्ठं प्रियम् आर्यपुत्रं अदृष्ट्वा, तस्य प्राणाः कथं स्थास्यन्ति? राज्ञः विनाशे, कौसल्या अनन्तरं विनङ्क्ष्यति; ततः मम अपि माता नश्यिष्यति। यत् प्रियं न कृतम्, रामं न अभिषिच्य, पिता नश्यिष्यति। पितरि गते, तस्मिन्न् काले, येषां कामाः पूर्णाः, ते सर्वे राज्ञः अन्त्यकर्म कुर्युः। या पुरी रम्या चतुष्कर्णा, सुप्रविभक्तमार्गा, प्रासादमण्डिता, वेश्या-श्रेष्ठाभिः भूषिता, रथाश्वगजसमाकुला, वादित्रघोषनिनादिता, सर्वमङ्गलसमृद्धा, हृष्टजनसमाकुला, उद्यानवनसमृद्धा, उत्सवसङ्गमवर्धिता, तत्र जनाः मम पितुः नगरे प्रमुदिता विचरिष्यन्ति। यदि दशरथो राजा जीवेत्, वयं च वनेन निवृत्ताः स्याम, तदा तं महात्मानं धर्मिष्ठं पुनः पश्येम। यदि सत्यसन्धेन अक्षतगात्रेण सह, वनेन निवृत्त्य, पुनः अयोध्यां प्रविशेम।” एवं दुःखितः शोकार्तश्च महात्मा राजपुत्रः तत्र स्थितः, रात्रिः व्यतीयाय। स च जनहिते रतः, यथार्थं वदन्, गुहः चात्मनः प्रियसखायै महतीं स्नेहविह्वलतां दर्शयन्, दुःखेन व्याकुलः, पीडितगज इव, अश्रूण्यवर्तयत्। इति श्रीमद्वाल्मीकीयेषु रामायणे अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः पाठ्यते। रात्र्यां व्यतीतायां, प्रभाते जातायां, श्रीरामः सौमित्रिं शुभलक्षणं लक्ष्मणं इत्येवं उवाच—“प्रभातकालः आगतः, शुभा रात्रिः गताऽस्ति; पश्य, प्रिय, कृष्णपक्षः कोकिलः कुजति। मयूराणां शब्दः वनान्तरे प्रतिश्रूयते; सौम्य, शीघ्रगामिनीं जाह्नवीं याम् सागरं प्रति वहति, तां तरामः।” रामवचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः बान्धवसुखवर्धनः, गुहं सारथिं च आहूय, भ्रातरं पुरतः स्थितः। रामस्याज्ञां श्रुत्वा, नाविकश्रेष्ठः ताम् आज्ञां स्वीकृत्य शीघ्रं स्वजनान् आहूय, एवमुक्तवान्—“सज्जां दृढां शीघ्रगामिनीं नावम् आनयत, या चोदके तर्तुं सम्यगुपस्कृता अस्ति।” एवमुक्ते, गुहस्य महती सेवकवर्गः रम्यां नावम् आनयित्वा गुहं निवेदितवान्। ततः गुहः अञ्जलिं कृत्वा राघवं प्रति उवाच—“एषा नौः, आर्य, किमन्यत् करवानि ते?” इयं नावः, नरर्षभ, देवयानैः तुल्या, सागरगामिनीं नदीं तर्तुं सिद्धा; आरोह, धृतव्रत! तदनन्तरं रामः तेजस्वी गुहं प्रति उवाच—“मम अभिलाषः त्वया पूर्णः; शीघ्रं तर्हि आरोहमः।” ततस्तौ राघवौ सीतया सह, तूणीरौ बद्ध्वा, खड्गौ च परिगृह्य, गङ्गां प्रति जग्मतुः। सारथिः धर्मज्ञं रामं समीपमुपेत्य, विनयपूर्वम् अञ्जलिं कृत्वा, “किं करवाणि?” इत्युवाच।