गुहः स्वसारथिना सह सौमित्रिणा सह संवादं कृतवान्। सः जागरूकः धनुष्मान् रामस्य रक्षार्थं निशि तस्थौ। एवं तदा दशरथस्य बुद्धिमतः कीर्तिमतः पुत्रः, दुःखं न जानन् सुखसंसर्गः, तत्र शय्यायाम् शयनं कृत्वा, दीर्घा रात्रिः शनैः व्यतीता। अथ अयोध्याकाण्डस्य एकपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रूयताम्। गुहः, भ्रातृस्नेहात् संतप्तः, जागरूकं निष्कपटं रामं सौमित्रिं च संबोधितवान्। ‘‘राजकुमार, तव सुखशय्या अत्र निर्मिता; यथेष्टं विश्रान्तिं कुरु, अत्र सान्त्वनं प्राप्नुहि। सर्वे जनाः क्लेशानुग्राहाः, त्वं तु सुखसंपन्नः; वयं रात्रिं जाग्रयिष्यामः काकुत्स्थस्य रक्षार्थम्। रामात् पृथिव्यां मम कोऽपि प्रियतरः नास्ति; सत्यं वदामि, सत्येन शपथं करोतु। तस्य प्रसादेन अहं लोके कीर्तिं प्राप्नुयाम्, धर्मं समृद्धिं च, विशुद्धं सौभाग्यं च। अतः प्रियं मित्रं रामं सीतया सह धनुष्मता अहं स्वजनैः सर्वतः रक्षिष्यामि। अयं वनं मम सर्वज्ञं, यत्र अहं नित्यं विचरामि; यदि चतुर्विधं महद् सैन्यं आगच्छेत्, वयं तं जयेम।’’ ततः लक्ष्मणः तम् उवाच— ‘‘अहं दोषरहितः, यदा त्वया रक्षितः अस्माकं भयम् नास्ति; धर्मं एव पश्यामः। कथं शय्यां वा जीवितं वा सुखं वा प्राप्नुयाम्, यदा दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ? सः यं न देवाः नासुराः युद्धे जयितुं शक्ता— तं सीतया सह तृणेषु शयितं पश्य। सः यः मन्त्रैः, तपसा, विविधैः प्रयासैः प्राप्तः— दशरथस्य एकः पुत्रः, गुणवान्। तस्य वनगमनात् राजा दीर्घं न स्थास्यति; भूमिः शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः, उच्चैः क्रन्दनं त्यक्त्वा, राजप्रासादः शान्तः इति मन्ये। कौसल्या, राजा, मम मातरः च— अहं न मन्ये यः कश्चन तेषां रात्रिं जीविष्यति। कदाचित् मम माता शत्रुघ्नस्य चिन्तया जीवेत्; किन्तु कौसल्यानां दुःखं वीरमातुः नाशकं महद्। सा नगरी, पूर्वं भक्तजनैः पूर्णा, दृष्ट्वा हर्षं दात्री, राजा दुःखेन विनष्टा भविष्यति। महराजस्य जीवः कथं स्थास्यति, यदा तस्य ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं न पश्यति? यदा राजा नष्टः, कौसल्या ततो नष्टा भविष्यति; ततः मम माता अपि विनष्टा भविष्यति। यदा पितरः न तुष्टः, रामं राज्ये न स्थापयित्वा, सः नष्टः भविष्यति। यदा पितरः गतः, तस्मिन्नेव समये, सर्वे तुष्टैः जनैः तस्य अन्त्यकर्म क्रियते। नगरी सुन्दरवर्त्मना, सुविभक्तमहामार्गैः, गृहेषु प्रासादेषु, उत्तमाः गणिकाः भूषिताः। रथैः अश्वैः गजैः च पूर्णा, वाद्यनिनादैः निनादिता, सर्वमङ्गलैः पूर्णा, हृष्टसमृद्धजनैः आकुला। उद्यानवनैः समृद्धा, उत्सवैः सङ्गैः च, जनाः मम पितुः नगरीं हृष्टाः विचरन्ति। यदि दशरथः जीवेत्, वनात् प्रत्यागम्य तं महात्मानं धर्मिष्ठं पुनः पश्येम। यदि सत्यवदिना अनघेन सह अयोध्यां पुनः प्रविशेम, वनवासात् अनन्तरम्। एवं दुःखसंतप्तः महात्मा राजकुमारः तत्र स्थितः, रात्रिः व्यतीता। जनहितनिष्ठः राजकुमारः यथार्थं भाषमाणः, गुहः स्नेहात्, प्रियसख्यः प्रति, शोकात् अश्रूणि मुमोच, रोगग्रस्तः गजः इव पीडितः। अथ द्विपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रूयताम्। रात्र्याः समाप्त्यां, प्रभाते, रामः सौमित्रिणं शुभलक्षणं लक्ष्मणं सम्बोधितवान्— ‘‘सूर्योदयः प्राप्तः, रात्रिः गता; पश्य प्रिय, कृष्णपक्षी कूजति। वनस्य मयूराणां शब्दः श्रूयते; सौम्य, गङ्गां शीघ्रगामिनीं, यः सागरं गच्छति, तरामः।’’ रामस्य वचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः, मित्राणां प्रियः, गुहं सारथिं च आहूय, भ्रातृसमीपं स्थितः। रामस्य आज्ञां श्रुत्वा, नाविकश्रेष्ठः शीघ्रं स्वपारिषदः आह्वयित्वा, वचनं उक्तवान्— ‘‘सुसज्जितां, दृढां, शीघ्रगामिनीं, कूलवतीं, तरणाय नावं आनयत।’’ गुहस्य आज्ञां श्रुत्वा, पारिषदः शोभनां नावं आनयन्, गुहाय निवेदितवन्तः। ततः गुहः अञ्जलिं कृत्वा रामं उवाच— ‘‘एषा नावः, आर्य, किं अन्यद् करवानि?’’ ‘‘एषा नावः, नरश्रेष्ठ, देवयानां रथैः तुल्या, तव सागरगामिनीं नदीं तरणाय सज्जा; आरोह, स्थिरबुद्धे!