श्रीरामः तदा भूमौ शयने स्थितः, लक्ष्मणः तस्य पादौ प्रक्षाल्य, सीतया सह समीपस्थः, वृक्षस्य छायायाम् आश्रयं जग्राह। गुहः अपि स्वेन सारथिना सह सौमित्रिणा सह संवादं कृत्वा, धनुष्मान् जाग्रतः स्थित्वा रामस्य रक्षां चकार। एवं स बुद्धिमान् महातेजाः दशरथसुतः, दुःखं अप्राप्तः, सुखानुभवपरिचितः, भूमौ शयानेन तत्र दीर्घा रात्रिः शनैः व्यतीयाय। ततः गुहः, भ्रातुः दुःखेन संतप्तः, जाग्रतः निष्कपटस्य राघवस्य लक्ष्मणस्य च समीपे इदं वचनं प्राह— "प्रिय राजन्, तव सुखाय अयं शय्यासनं कृतम्; यथेष्टं तत्र विश्रम्य सुखं लभस्व। एते सर्वे दुःखेषु अभ्यस्ताः, त्वं तु सुखाय योग्यः; वयं तु रात्रिं जागरिष्यामः, काकुत्स्थस्य रक्षां कुर्मः। सत्यमेव वदामि— रामात् मे प्रियतरो न कोऽपि; सत्येन शपामि। तस्य प्रसादेन अहम् अस्मिन्लोके महतीं कीर्तिं प्राप्स्यामि, पुण्यम् अर्थं च, शुद्धां श्रियम्। अतः अहम् आत्मनः प्रियं मित्रं रामं सीतया सह शयानेन धनुषा सह बन्धुभिः सर्वतः रक्षामि। अस्मिन्वने मम किंचिद् अज्ञातं नास्ति; यदि चतुर्विधं महद् बलम् अपि आगच्छेत्, तदपि वयं तत्र जयेम।" एवं श्रुत्वा लक्ष्मणः तम् उवाच— "अघ, त्वया रक्ष्यमाणाः वयं न किञ्चिद् भयम् अत्र पश्यामः; धर्ममेव पश्यामः। कथं अहम् निद्रां प्राप्नुयाम्, किं वा जीवितं सुखं वा, यदा दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ। यो न देवैः नासुरैः च युद्धे विजेतुं शक्यः, सः अद्य तृणेषु सीतया सह शयितः। यो मन्त्रैः, तपसा, विविधैः प्रयत्नैः च प्राप्यते, स एकपुत्रः दशरथस्य, गुणसम्पन्नः। तस्य वने गच्छतः राजा न चिरं स्थास्यति; अवश्यं भूमिः शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः करुणं क्रोशन्त्यः उपररामुः; अहम् मन्ये, प्रिय, यद् राजगृहं निःशब्दं जातम्। कौसल्या, राजा, मम माता च— न किञ्चिद् एषां जीवितुम् अहम् अपेक्षे। मम माता शत्रुघ्नस्य कृते जीवेत्; परं कौसल्यां वीरमातरं शोकः विनाशयिष्यति। सा पुरी, यत्र भक्तजनाः, दर्शनेन हृष्टाः, राजा दुःखेन नश्यिष्यति। महाबलस्य राज्ञः जीवः कथं स्थास्यति, यदा सः ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं न पश्यति? राज्ञः नष्टे, कौसल्या विनश्येत्; ततः मम माता अपि नश्येत्। न स्वमनोरथं सम्पाद्य, न रामं राज्ये स्थापयित्वा, पिता मम नश्येत्। पितरि गते, काले गते, येषां कामाः सिद्धाः, ते सर्वे राज्ञः अन्त्यकर्म करिष्यन्ति। या पुरी रम्या चत्वरैः, सुसंविभक्तमार्गैः, प्रासादैः, राजभवनैः, उत्तमैः च सुरूपाभिः गणिकाभिः भूषिता, रथैः, अश्वैः, गजैः च समाकीर्णा, वादित्रध्वनिभिः निनादिता, सर्वमङ्गलसमृद्धा, हृष्टजनसमूढा, उद्यानवाटिकासम्पन्ना, उत्सवसंघातबहुला, तत्र जनाः सुखेन विचरिष्यन्ति। यदि दशरथः जीवेत्, वयं च वनवासात् निवृत्त्य पुनः तं महात्मानं धर्मात्मानं पश्येम। यदि सत्यप्रियः अक्षतः च सः पुनः अयोध्यां प्रविशेत् इति।" एवं दुःखितः विलपन् महात्मा लक्ष्मणः तत्र स्थितः, रात्रिः व्यतीयाय। सः जनहिते रतः राजपुत्रः एवम् उक्त्वा, गुहः तस्मिन्नेव प्रियस्नेहेन, दुःखेन आर्तः, गजेन्द्रः इव पीडितः, अश्रूणि मुमोच। ततः रात्र्यां व्यतीतायाम् प्रभाते, श्रीरामः शुभलक्षणं सौमित्रिं इदं वचनं अब्रवीत्— "प्रभातः कालः, नष्टा रात्रिः; पश्य, सुमित्र, श्यामा शुकः कूजति। वनं मयूराणां निनादैः निनादितम्; सौम्य, चल, तीव्रगामिनीं जाह्नवीम्, या सागरं गच्छति, तराव।" रामस्य वचः श्रुत्वा सौमित्रिः मित्रानन्दनः गुहं सारथिं च आहूय भ्रातुः पुरतः तस्थौ। रामस्य आज्ञां श्रुत्वा, नाविकश्रेष्ठः शीघ्रं स्वान् सेवकान् आहूय, आज्ञापयत्— "सज्जां दृढां शीघ्रां च नावं, दण्डोदकसमायुक्तां, आनयत।" गुहस्य आदेशं श्रुत्वा तस्य सेवकसमूहः रम्यां नावं आनयित्वा गुहं निवेदयामास। ततः गुहः अञ्जलिं कृत्वा राघवम् उवाच— "इयं नावः, आर्य; किं अन्यत् करोमि ते?