रामः तदनन्तरं वाल्कलाजिनमुत्तरीयं परिधाय, लक्ष्मणेन स्वयमेव उपनितं जलमात्रं भुञ्जानः, सायं प्राञ्चः पश्चिमदिशं प्रति संध्योपासनं कृत्वा, तत्र न्यवसत्। स भूमौ शयानः, लक्ष्मणः तस्य पादौ प्रक्षालयित्वा, सीतया सह वृक्षस्य छायायाम् उपविष्टः तिष्ठति स्म। गुहः अपि स्वसारथिना सह सौमित्रिणा समं संवादं कृत्वा, धनुष्मान् जागरूकः रामरक्षणाय तत्रैव तस्थौ। एवं स बुद्धिमान् दीप्तिमान् दशरथात्मजः, सुखेषु अभ्यस्तः दुःखं अप्राप्तः, भूमौ शयानः, सा रात्रिः शनैः शनैः व्यतीयाय। अथायोध्याकाण्डस्य एकपञ्चाशत्तमे सर्गे यः संवादः सञ्जातः, तं शृणुध्वम्। गुहः भ्रातुः कृते दुःखार्तः, जाग्रतः निष्कपटस्य राघवस्य लक्ष्मणस्य च समीपे, इदं वचनं प्रोवाच— "राजपुत्र, त्वदर्थं सुखमय्या शय्या अत्र विधायिता; यथासुखं विश्रान्तिं कुरुष्व, अत्रैव तिष्ठ। एते जनाः दुःखेषु अभ्यस्ताः, त्वं तु सुखाय योग्यः; वयं च रात्रौ जागरिष्यामः, काकुत्स्थस्य रक्षार्थम्। सत्येन वदामि, मम पृथिव्यां रामात् प्रियतरः कश्चन नास्ति। तस्य प्रसादेन अहं लोके महतीं कीर्तिं प्राप्नोमि, धर्मं च, विशुद्धं च श्रियम्। अतः मम प्रियस्य रामस्य रक्षां करिष्यामि, सीतया सह शयानस्य, धनुषा सह बन्धुभिः चतुर्दिशं रक्षामि। अस्मिन्वने मम किञ्चिदपि अज्ञातं नास्ति; यदि महदपि चतुरङ्गबलम् आगच्छेत्, तदपि वयं जयेम।" तदा लक्ष्मणः तम् उवाच— "अनिर्दोष, त्वया रक्षिताः वयं निर्भयाः; धर्ममेव पश्यामः, भयमत्र नास्ति। कथं मम निद्रा, जीवितं वा, सुखं वा स्यात्, यत्र दशरथस्य उभौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ? स यः न देवैः नासुरैः च रणाङ्गणे विजेतुं शक्यः, स इदानीं तृणेषु सीतया सह शयानः। स यः मन्त्रैः, तपसा, विविधैः प्रयत्नैः लब्धः, दशरथस्यैकपुत्रः महात्मा। तस्य वनगमनात् राजा चिरं न स्थास्यति; पृथिवी अपि शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः, विलापनं त्यक्त्वा, राजगृहम् इदानीं निःशब्दं जातमिति मन्ये। कौसल्या, राजा, मम जननी च, एतेषां कश्चन अपि इमां रात्रिं न जीविष्यति इति न मन्ये। मम जननी तु शत्रुघ्नस्य कृते जीवेत्, किन्तु कौसल्यानां दुःखं तस्याः प्राणान् नाशयिष्यति। सा पुरी, या भक्तजनसमाकीर्णा, दृष्ट्वा सुखदायिनी आसीत्, सा राजदुर्बलतया नश्यिष्यति। महात्मनः राज्ञः जीवितं कथं स्थास्यति, यः ज्येष्ठं प्रियम् आर्यपुत्रं न पश्यति? राज्ञः विनाशे, कौसल्या अपि नश्यिष्यति, ततः मम जननी अपि निधनं गमिष्यति। यः स्वाभिलषितं न कृतवान्, रामं राज्ये नाभिषेचयन्, स पिताऽपि नष्टः। पितरि गते, तदानीं येषां कामाः सिध्यन्ति, ते राज्ञः अन्त्यकर्म करिष्यन्ति। या पुरी रम्या, सुचारुचत्वरायुक्ता, सुविभक्तविपणिप्रायुक्ता, गृहमण्डपशोभिता, श्रेष्ठगणिकाभिः विराजिता, रथाश्वगजसंकीर्णा, वादित्रघोषनिनादिता, सर्वमङ्गलसमाकीर्णा, हृष्टजनसमाकीर्णा, उद्यानोपवनसमृद्धा, उत्सवसमाजसमृद्धा, तत्र मम पितुः पुरी जनाः सुखेन विचरिष्यन्ति। यदि दशरथो राजा जीवेत्, वनादागत्य, स महात्मा धर्मात्मा पुनः दृष्टः स्यात्। यदि सत्यसन्धः अक्षतः च सः सह भ्रात्रा वनवासात् पुनरायोध्यां प्रविशेत्।" एवं दुःखार्तः महात्मा लक्ष्मणः तत्र स्थितः, सा रात्रिः व्यतीयाय। जनहिते रतः सः राजपुत्रः यथार्थं वदन्, गुहः तं प्रियसखं प्रति गाढस्नेहात् दुःखार्तः, गज इव व्याधिपीडितः, अश्रूणि मुमोच। अथायोध्याकाण्डस्य द्विपञ्चाशत्तमे सर्गे, रात्रौ व्यतीतायां, प्रभाते समुपस्थिते, श्रीरामः सौमित्रिं शुभलक्षणं लक्ष्मणं सम्बोध्य उवाच— "प्रभातः कालः, शुभा रात्रिः अतीता; पश्य, कृष्णपक्षः कोकिलः कूजति। मृदुः, वनान्ते मयूराणां कूजनं श्रूयते; गच्छाव, शीघ्रगामिनीं जाह्नवीं यः सागरं प्रति प्रवहति, तां तीर्त्वा।" रामवचनं श्रुत्वा, सौमित्रिः मित्रानन्दवर्धनः, गुहं सारथिं च आहूय, भ्रातुः पुरतः स्थितवान्। रामस्य आज्ञां शिरसा गृह्णन्, नाविकश्रेष्ठः शीघ्रं स्वपुरुषान् आहूय, इदं वचनं प्रोवाच— "सुसज्जां दृढां शीघ्रगामिनीं नावं, कर्णधारयुक्तां, तीर्तुं योग्यां आनयत।" गुहस्य आदेशं श्रुत्वा, तस्य महती जनसमूहः रम्यां नावम् आनयन्, गुहं निवेदितवन्तः।