गुहः रामं समागतं सप्रश्नं सस्नेहं पप्रच्छ – ‘‘किम् सर्वं कुशलं तव राज्ये, मित्रेषु, धनसंपदः च? यत् यद् त्वया अस्माकं कृपया समर्पितं, तत् सर्वं अहं स्वीकरोमि, किन्तु दानग्रहणं मम वृत्तान्ते नास्ति।’’ रामः प्रत्युवाच – ‘‘मां तृणचीराजिनधारिणं, फलमूलोपजीविनं, धर्मनिष्ठं, तपस्विनम् इव वनवासीं विद्धि। न अहं दानं इच्छामि, केवलं अश्वानां तृणं आवश्यकम्। तेनैव त्वया अत्र मम सम्मानः स्यात्। एते अश्वाः पितुः दशरथस्य प्रियाः। तेषां सम्यक् उपचारेण अहं तव सम्मानितः इति अनुभवामि।’’ तत् श्रुत्वा गुहः स्वपुत्रान् शीघ्रं आज्ञापयत् – ‘‘अश्वानां जलं तृणं च सम्यक् समर्पयत।’’ ततः रामः चीराजिनपरिधानेन पश्चिमाभिमुखः सन्ध्यावन्दनं कृत्वा, लक्ष्मणेन आनीतम् जलम् एव आहाररूपेण स्वीकृतवान्। रामः भूमौ शयनं कृत्वा, लक्ष्मणः तस्य पादौ प्रक्षालयित्वा, सीतया सह समीपस्थः वृक्षस्य छायायाम् स्थितः। गुहः अपि सारथिना सह सौमित्रिणा संवादं कृत्वा, धनुष्मान् जाग्रतः रामरक्षायै तत्र अवस्थितः। एवं दशरथस्य बुद्धिमतः महात्मनः दुःखमुक्तस्य सुखसंपन्नस्य पुत्रः भूमौ शयनं कृत्वा, सा दीर्घा रात्रिः शनैः व्यतीयात्। ततः श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः आरभ्यते। रात्रौ दुःखेन पीडितः गुहः, जाग्रतः, निष्कपटस्य रामस्य लक्ष्मणस्य च समीपे, इदं वचनं उवाच – ‘‘राजकुमार! तव सुखशय्या अत्र निर्मिता अस्ति। इच्छया विश्रान्तिं कुरु। सर्वे जनाः दुःखसहिष्णवः, त्वं तु सुखसंपन्नः; काकुत्स्थस्य रक्षायै अहं स्वजनैः सह जागरणं करिष्यामः।’’ ‘‘रामात् पृथिव्यां मम कोऽपि प्रियतरः नास्ति; सत्यं वदामि, सत्येन शपथं करोतु। रामस्य प्रसादात् अहं लोकसिद्धिं, धर्मलाभं, शुद्धसंपदं च प्राप्नुयाम्। अतः प्रियं मित्रं रामं सीतया सह धनुष्मान् अहं स्वजनैः सर्वतः रक्षिष्यामि।’’ ‘‘अयं वनः मम ज्ञातः; यद्यपि चतुरङ्गबलम् आगच्छेत्, तत्र अपि वयं विजयं प्राप्नुयाम्।’’ ततः लक्ष्मणः उवाच – ‘‘अहं दोषरहित! त्वया रक्षिते वयं निर्भयाः; धर्ममेव पश्यामः। कदा निद्रां, वा जीवितं, वा सुखं लभेयम्, यत्र दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ?’’ ‘‘यः देवैः असुरैः च युद्धे न जयितुं शक्यः, सः सीतया सह तृणशय्यायाम् सुखेन शयितः। यः मन्त्रैः, तपसा, विविधैः प्रयत्नैः प्राप्तः, दशरथस्य एकः पुत्रः गुणवान्। तस्य वनगमनात् राजा दीर्घकालं न जीवेत्; पृथिवी शीघ्रं विधवा भविष्यति।’’ ‘‘स्त्रियः श्रान्ताः, उच्चस्वरेण विलप्य, अब्रवीत् – राजमहलः निःशब्दः जातः। कौसल्या, राजा, मम माता च – कोऽपि न जीवेत् इत्यहं मन्ये। कदाचित् मम माता शत्रुघ्नस्य चिन्तया जीवेत्; किन्तु कौसल्यायाः दुःखं घोरं, वीरमातुः विनाशकं। या नगरी भक्तजनैः पूर्णा, दर्शकानां हर्षदायिनी, राजदुर्दिनेन नष्टा भविष्यति।’’ ‘‘राजा यदा ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं न पश्येत्, तदा जीवः कथं स्थास्यति? राजा गच्छति, कौसल्या ततो नश्यति, मम माता अपि तदनन्तरं विनश्यति। रामं राज्ये स्थापयितुं न शक्नुवन्, प्रियं कामं न पूरयन्, पितरः नश्यति।’’ ‘‘यदा पितरः गतः, तदा कामपूरिताः जनाः तस्य अन्त्यक्रियाः करिष्यन्ति। या नगरी सुशोभिता, चत्वरैः, महान् मार्गैः, भवनैः, राजप्रासादैः, उत्तमवेश्या अलङ्कृता, रथैः, अश्वैः, गजैः, वाद्यध्वनिभिः, शुभैः वस्तुभिः, सुखसमृद्धजनैः पूर्णा, उद्यानैः, उपवनैः, उत्सवैः, मेलैः रम्या – तत्र जनाः मम पितुः नगरे सुखेन विचरिष्यन्ति।’’ ‘‘यदि दशरथः जीवेत्, वनवासानन्तरं पुनः तं महात्मानं धर्मिष्ठं पश्येम। यदि सत्यवाचं, सुरक्षितं रामं सह पुनः अयोध्यां प्रविशेम।’’ एवं दुःखितः, विलपन्, महात्मा राजकुमारः तत्र स्थितः, सा रात्रिः व्यतीयात्। जनहिताय प्रवृत्तः रामः यथार्थं वदन्, गुहः तं प्रियं मित्रं दुःखग्रस्तः, गजः इव व्याधिपीडितः, अश्रूणि स्रष्टुम् आरभत। ततः श्रीवाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः आरभ्यते। रात्रिः व्यतीता, प्रभाते रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणं संबोधितवान् – ‘‘सूर्योदयः प्राप्तः, शुभा रात्रिः गताः; पश्य, प्रियः, कृष्णपक्षपक्षी कूजति।’’ एवं रामस्य वनवासे प्रथमः दिवसः, गुहस्य स्नेहः, लक्ष्मणस्य दुःखम्, सीतायाः सह रामः भूमौ शयनं, गुहः रात्रौ जागरणम्, अयोध्यायाः दुःखम्, सर्वं शान्तिपूर्वकं वन्यजीवनं च सप्रेमं वर्ण्यते।