गुहः यः एवं वदति स्म, तं प्रति राघवः प्रत्युवाच। राघवः गुहं सस्नेहम् अभ्यनन्दत्, तस्य पादयात्रया आगमनं तस्य च आत्मीय स्वागतं स्मृत्वा, सर्वथा सम्मानिताः सुखिताः च वयम् अभवाम इति अवदत्। तं गुहं सुगात्रेण बाहुना समारोप्य, राघवः उवाच—"सौभाग्येन त्वां स्वजनैः सह सुरक्षितं पश्यामि।" ततो राघवः पप्रच्छ—"कच्चित् तव राज्ये, मित्रेषु, वित्ते च सर्वं कुशलम् अस्ति? यद् यत् त्वया अस्माकं कृते सुसंस्कृतं, तत् सर्वं स्वीकृत्य, दानग्रहणं तु न करोतुम् इच्छामि।" तदा सः अवदत्—"माम् तृणवस्त्राजिनधारीं फलं मूलं च जीवितुम् धर्मनिष्ठं वनवासिनं तपस्विनं च जानीयाः।" "अश्वानां तृणमात्रम् एव आवश्यकम्; तेनैव तव सम्मानं अत्र अनुभवामि।" "एते अश्वाः पितरं राजा दशरथं प्रियाः; तेषां यथायोग्यं यत्नेन तृणं दत्त्वा, अहम् सम्मानितः भविष्यामि।" ततः गुहः स्वजनान् शीघ्रं आज्ञापयत्, अश्वानां जलं तृणं च यथाशक्ति योजयन्तु इति। ततः राघवः वल्कलवस्त्रं परिधाय, सायं सन्ध्यां पश्चिमदिशं प्रति कृत्वा, लक्ष्मणेन आनीतं जलमात्रं भोजनाय स्वीकृतवान्। राघवः भूमौ शयाने, लक्ष्मणः तस्य पादौ प्रक्षाल्य, सीतया सह वृक्षस्य छायायाम् तिष्ठन्, समीपे स्थिता। गुहः अपि रथकारेण सह सौमित्रिणा संवादं कृत्वा, धनुष्मान् जागरूकः राघवस्य रक्षायै तस्थौ। एवं दशरथस्य बुद्धिमान् तेजस्वी पुत्रः, दुःखानभिज्ञः सुखानुकूलः, भूमौ शयानः, दीर्घा रात्रिः शनैः व्यतीता। अथ आयोध्याकाण्डस्य एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः आरभ्यते। गुहः, भ्रातृस्नेहात् दुःखेन पीडितः, जाग्रतं निष्कपटं राघवम् लक्ष्मणं च संबोध्य वाक्यम् अब्रवीत्—"प्रिय राजकुमार, तव सुखशय्या अत्र रचिताः; यथेष्टं विश्रान्तिं कुरु, सुखं अनुभव। सर्वे जनाः दुःखानुकूलाः; त्वं तु सुखसंपन्नः; वयं रात्रिं जाग्रयिष्यामः काकुत्स्थस्य रक्षायै। सत्यं वदामि, भूमौ मम प्रियः कोऽपि राघवात् नास्ति; सत्येन शपथं वदामि। तस्य प्रसादेन अहम् लोके महतीं कीर्तिं, धर्मसमृद्धिं, शुद्धं ऐश्वर्यं च प्राप्नुयाम्। अतः प्रियमित्रं रामं सीतया सह शयानं धनुष्मान् स्वजनैः सर्वतः रक्षिष्यामि। अयं वनः मम ज्ञातः; यदि चतुर्विधा सेना आगच्छेत्, ताम् अपि वयं जयेम।" तदा लक्ष्मणः गुहं प्रति उवाच—"निष्कलुष, त्वया रक्षिताः वयं निर्भयाः; धर्ममेव पश्यामः। कथं शय्या, जीवनं वा, सुखं वा मम स्यात्, यदा दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ। यं न देवाः नासुराः युद्धे जयितुम् शेकुः, सः सीतया सह तृणेषु सुखं शयितः। यः मन्त्रैः तपसा प्रयासैः च प्राप्तः, दशरथस्य एक एव गुणसम्पन्नः पुत्रः। तस्य वनगमनात् राजा दीर्घं न स्थास्यति; भूमिः शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः उच्चक्रन्दनं त्यक्त्वा, राजप्रासादः शान्तः अभवत् इति मे मन्ये। कौसल्या, राजा, मम माता च, रात्रिं न जीविष्यन्ति। मम माता शत्रुघ्नस्नेहात् जीवेत्; किन्तु कौसल्यां वीरमातृं दुःखं विनाशयिष्यति। या नगरी भक्तजनैः पूर्णा, दर्शकानां हर्षजननी, राजदुःखेन नष्टा भविष्यति। राजा यदा ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं द्रष्टुं न शक्नोति, तदा तस्य प्राणाः कथं स्थास्यन्ति। राजा नष्टे, कौसल्या पश्चात् नष्टा; ततः मम माता अपि नष्टा भविष्यति। येन कामः न प्राप्तः, रामं राज्ये न स्थापयित्वा, पिता नष्टः भविष्यति। तस्मिन् काले, पितरं गतं ज्ञात्वा, सर्वे कामार्तः तस्य अन्त्यकर्म करिष्यन्ति। नगरी सुचतुरः, सुविभक्तमाहान् मार्गः, प्रासादमण्डपैः शोभिता, उत्तमवेश्या अलंकृता, रथाश्वगजैः समाकीर्णा, वाद्यनिनादैः गुञ्जिता, शुभैः वस्तुभिः पूर्णा, हृष्टजनसमृद्धा, उद्यानवाटिकायुक्ता, उत्सवसमूहैः सम्पन्ना, तत्र जनाः सुखेन विचरिष्यन्ति। यदि राजा दशरथः जीवेत्, वनवासात् प्रत्यागत्य, तं महात्मानं धर्मिष्ठं पुनः पश्येम। यदि सत्यनिष्ठं अक्लिष्टं सह, वनवासे समाप्ते, पुनः आयोध्यां प्रविशेम।" एवं दुःखितः शोकाकुलः महात्मा राजकुमारः तत्र स्थितः, रात्रिः व्यतीता। जनहितनिष्ठः काकुत्स्थः यथार्थं वदन्, गुहः स्नेहात् प्रियं मित्रं स्मृत्वा, दुःखेन व्याकुलः, रोगग्रस्तः गजः इव, अश्रूणि मुमोच।