गुहः रामस्य समीपं सम्प्राप्तः स्नेहेन तं प्रति भोजनानि भोक्तव्यानि, आस्वाद्यानि, पेयानि, सर्वरसान् यथार्हं चोपन्यस्य, उत्तमानि शय्यानि, अश्वानां च श्रेष्ठं तृणं समर्पयामास। तदा गुहेणैवमुक्तः राघवः प्रत्युवाच— “त्वया पदातिना आगत्य, स्नेहेनाभ्यागतः सन्, सर्वथा मानितः स्नेहितश्चास्मि। सौम्य गुह, सुभगं यत् त्वां स्वजनैः सहितं स्वस्थं पश्यामि, एतद् मे सौभाग्यं। किं ते राज्ये, बन्धुषु, वित्ते च कुशलम् अस्ति? यत्तवोपकल्पितं सर्वं तद् गृह्णामि, न तु दानग्रहणेन प्रवर्ते। मां तृणाजिनवल्कलधारिणं, फलमूलाशिनं, धर्मनिष्ठं, तपस्विव वनवासिनं विद्धि। अश्वानां तृणमेव मम आवश्यकं, अन्यन्न किञ्चिद्; एतेनैव त्वया मानितोऽस्मि। एते हि अश्वा राज्ञः दशरथस्य प्रियाः; तेषां यथोचितं पालनं कृत्वा मया मानितं भविष्यति।” एवं श्रुत्वा गुहः स्वजनान् शीघ्रं तृणं जलं च अश्वेभ्यः दातुमाज्ञापयत्। ततः रामः वाल्कलाजिनाम्बरधारी, सायं सन्ध्यां पश्चिमाभिमुखः कृत्वा, लक्ष्मणेनोपनितं जलमेव भक्ष्यरूपेण जग्राह। भूमौ शयानं रामं लक्ष्मणः पादौ प्रक्षाल्य, सीतया सह वृक्षमूले स्थित्वा तं रक्षां चकार। गुहः अपि सारथिना सह सौमित्रिं संवाद्य, धनुष्कृतहस्तः सजागरः रामरक्षां कर्तुं स्थितवान्। एवं बुद्धिमान् महात्मा दशरथात्मजः, सुखोपभोगाभ्यस्तः, दुःखमप्राप्तः, भूमौ शयानः, सा रात्रिः शनैः व्यतीयाय। अथ शृणु, श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः आरभ्यते। तत्र गुहः भ्रातृकृपया संतप्तः, जाग्रतः निष्कपटस्य रामस्य लक्ष्मणस्य च समीपे इदं वचनमुवाच— “आर्य, तव सुखशय्या सम्पादिता, यथाकामं विश्रान्तिं कुरु। अस्माकं जनाः क्लेशान् सहन्ते, त्वं तु सुखभाज्; वयं रात्रौ जागरयिष्यामः काकुत्स्थस्य रक्षार्थम्। सत्येन वदामि, भूमौ रामात् प्रियतरः नास्ति; तस्य प्रसादेन लोके कीर्तिं धर्मं च सम्प्राप्स्यामि। तस्माद् अहम् आत्मबान्धवैः सह धनुषा रामं, सीतया सह शयानं, सर्वतः रक्षिष्यामि। अस्मिन्वने मम किञ्चित् अप्राप्तं नास्ति; यदि चत्वारः सैन्यवर्गाः अपि आगच्छेयुः, तान् वयं जितुम् उत्सहेम।" एवं श्रुत्वा लक्ष्मणः प्रत्युवाच— “निष्प्रभेद गुह, त्वया संरक्षिताः वयं निर्भयाः; धर्ममेव पश्यामः। कथं शय्या, जीवितं वा, सुखं वा मे स्यात्, यदा दशरथात्मजौ सीतया सह भूमौ शेरते? यं न देवा नासुरा युद्धे जेतुम् अशक्नुवन्, स इदानीं तृणशय्यायां सीतया सह शयितः। मन्त्रैः तपसा च येन लब्धः, दशरथस्यैकपुत्रः गुणसम्पन्नः सः। तस्य वनगमनानन्तरं राजा चिरं न स्थास्यति; भूमिरपि विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लेशेन निस्त्रिंशाः, राजगृहं मुनिच्छायम् इव शान्तं जातम्। कौसल्या राजा च, मम माता च, नूनं न जीविष्यन्ति। मम जननी शत्रुघ्नस्नेहेन जीवेत्, किन्तु कौसल्यानाशः दुःखदः। या पुरी भक्तजनैः समृद्धा, दृश्यमानानन्ददा, सा राजदुर्लभेन नश्यिष्यति। राजा पुत्रदर्शनविहीनः कथं जीवेत्? ततो राजा मृतः, कौसल्या च; ततो मम माता अपि नष्टा। रामाभिषेकं कर्तुं अशक्तः पिता नश्यति। तस्य मृत्युकाले सर्वे तस्य प्रियजनाः तस्य संस्कारं करिष्यन्ति। या पुरी सुशोभना, चत्वरयुक्ता, सुसंपन्नमार्गा, राजप्रासादशोभिता, रमणीयवेश्या अलंकृता, रथाश्वगजाकीर्णा, वादित्रनिनादिता, मंगलैः पूर्णा, जनसमृद्धा, उद्यानवाटिकायुक्ता, उत्सवसंभूता, तत्र जनाः सुखेन विचरिष्यन्ति। यदि दशरथो जीवेत्, वयम् वनवासात् प्रत्यागत्य पुनः तं पुण्यात्मानं पश्येम। यदि सत्यव्रतं रामं च अविक्लिष्टं च, पुनः अयोध्याम् आगच्छेयुः।" एवं दुःखार्तः सौमित्रिः विलपन् तत्र स्थितः, सा रात्रिः शनैः व्यतीयाय।