गुहः रामं बाहुसम्पन्नं सस्नेहम् अभ्यागत्य प्रणम्य उवाच—"स्वागतम्, वीर्यशालिन्! एषा सर्वा भूमिर् अपि तव; वयं तव दासाः, त्वं नः स्वामी। अस्माकं राज्यं त्वया धर्मेण पालय। अत्र भक्ष्याणि भोज्याणि पेयानि लेह्यानि, उत्तमानि शय्याश्च, अश्वानां च तृणानि समुपस्थितानि।" एवं वदन्तं गुहं राघवः प्रत्युवाच—"त्वया पादयोर् आगत्य, स्नेहेन च सत्कृत्य, सर्वथा सम्मानिताः स्म, हृष्टाश्च।" सः रामः सुविपुलैः बाहुभिः गुहं परिष्वज्य उवाच—"सौम्य, सौभाग्येन त्वां स्वजनैः सहितं कुशलिनं पश्यामि। किं ते राज्ये मित्रेषु वित्ते च कुशलम्? यद् यद् त्वया कृपया उपकल्पितं, तत् सर्वम् अभिगृह्णामि, न तु दानग्रहणं मया क्रियते।" "मां तृणचीराजिनधरं फलमूलाशिनं धर्मनिष्ठं तपस्विनं च वनवासिनं विद्धि। अश्वानां तृणमात्रं मम आवश्यकम्, अन्यत् न किञ्चिद्। एते अश्वाः पितुः दशरथस्य प्रियाः; एषां यथायोग्यं तृणजलप्रदानात् अहम् अत्र पूजितः स्याम्।" गुहः ततः शीघ्रं स्वपुरुषान् आज्ञापयत्—"अश्वानां तृणं जलं च शीघ्रं दत्त।" ततः रामः चीराजिनधारी सायं संध्यां पश्चिमाभिमुखः कृत्वा, लक्ष्मणेन आनीतम् उदकम् एवाहाररूपेण स्वीकृत्य, उपवेशं चकार। रामः भूमौ शयानः, लक्ष्मणः तस्य पादौ प्रक्षाल्य, सीतया सह वृक्षमूले स्थित्वा तस्य समीपे तस्थौ। गुहः अपि स्वसारथिना सह सौमित्रिणा सह संवादं कृत्वा, धनुषा सज्जः जागरूकः तत्र रामरक्षायै तस्थौ। एवं दशरथात्मजः महाबुद्धिः महात्मा दुःखम् अजानन् सुखसंवृद्धः भूमौ शयानः, सा रात्रिः शनैः व्यतीयाय। अथ श्रूयताम् अयोध्याकाण्डस्य एकपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे। गुहः, भ्रातृहितकारणात् शोकेन पीडितः, रामं जाग्रतम् अकपटं लक्ष्मणं च इदं वाक्यम् उवाच—"आर्यपुत्र, एषा सुखशय्या तव कृता; यथेष्टं विश्रान्तः सुखं स्वपिहि। वयं सर्वे क्लेशसंयुक्ताः, त्वं तु सुखभाजः; वयं रात्रौ जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य रक्षार्थम्।" "न हि मे पृथिव्यां रामात् प्रियतरः कश्चन; सत्येन वदामि, सत्येन शपे। तस्य प्रसादात् अहम् इमां कीर्तिं प्राप्स्यामि, धर्मं च समृद्धं, विशुद्धं च श्रियम्। तस्मात् अहम् अस्मिन्नेव स्थले बाणहस्तः स्वजनैः सहितः सर्वतः प्रियं मित्रं रामं रक्षिष्यामि, सीतया सह शयानम्।" "अयं वनदेशः मम न किञ्चिद् अज्ञातम्; यद्यपि महती चतुरङ्गिणी सेनापि आगच्छेत्, तामपि वयं जेतुम् अर्हामः।" तदा लक्ष्मणः तम् उवाच—"अघ, त्वया रक्षिताः वयं निर्भयाः स्म; धर्ममेव पश्यामः।" "कथं अहं निद्रां प्राप्नुयाम्, वा जीवितं वा सुखं वा, यत्र दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ? सः यं न देवा नासुरा युद्धे जेतुम् अशक्नुवन्, सः इदानीं तृणशय्यायाम् सीतया सह शयितः।" "सः दशरथस्य एकपुत्रः, मन्त्रतपसां यत्नानां च फलरूपः, गुणसम्पन्नः। तस्य वनगमनात् राजा न चिरात् जीविष्यति; निश्चितं पृथिवी विधवा भविष्यति।" "स्त्रियः क्लान्ताः, क्रन्दनं त्यक्त्वा, राजगृहे शान्तिः समुपस्थितेति मन्ये। कौसल्या राजा च, मम माता अपि, न किञ्चिद् जीविष्यन्ति अस्याम् रात्रौ।" "मम माता शत्रुघ्नस्य कृते जीवेत् इति; परं कौसल्यायाः दुःखं महद्, वीरमातुः दुःखम्।" "सा पुरी, पूर्वं भक्तजनसमृद्धा, द्रष्टृभ्यः प्रमोददायिनी, राजदुर्लभेन दुःखेन विनश्यिष्यति।" "महान् राजा यदा ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं न पश्यति, तदा तस्य प्राणः कथं स्थास्यति? राजा गच्छति चेत्, कौसल्या च अनन्तरं नश्येत्; ततः मम माता अपि नश्येत्।" "यद् इच्छितम् अनुष्ठेयम् न कृत्वा, रामं राज्ये न स्थाप्य, पिता मम विनश्येत्।" "पिता गच्छति चेत्, तदा येषां कामाः सिद्धाः, ते सर्वे तस्य अन्त्यकर्माणि करिष्यन्ति।" "सा पुरी, यत्र रम्याणि चत्वराणि, सुप्रविभक्ताः महापथाः, भवनानि राजप्रासादाः, श्रेष्ठाभिः गणिकाभिः शोभिता," "रथाश्वगजसंकीर्णा, वादित्रनिनादिताः, सर्वमङ्गलसमाकीर्णा, हृष्टसमृद्धजनाकुला," "उद्यानवनसमृद्धा, उत्सवसमवाययुक्ता, जनाः प्रमुदिताः मम पितुः नगरे विचरिष्यन्ति।" "यदि दशरथो राजा जीवेत्, वयं वनवासान् निवृत्त्य पुनः तं महात्मानं धर्मिष्ठं पश्येम।" "यदि सत्यसन्धं अक्षतं च सह, वयं पुनः अयोध्यां प्रविशेम, वनवासात् निवृत्ताः।" एवं गुहस्य स्नेहपूर्वकं सत्कारं दृष्ट्वा, रामः धर्मनिष्ठया विनयेन प्रत्यभाषत; लक्ष्मणः च भ्रातृदुःखेन संतप्तः, अयोध्यायाः दुःखमपि चिन्तयन्, तत्र रात्रौ जागरूकः स्थित्वा, रामसीतयोः रक्षां चकार।