तत्र रामस्य सखा स्वसमः गुह इति नाम्ना राजा, निषादाधिपतिः महाबलश्च, समागतः। यदा रामः पुरुषर्षभः स्वदेशं प्रविष्ट इति श्रुत्वा, गुहः वृद्धैः मन्त्रिभिः परिवृतः बन्धुभिः सह निर्गतः। तदा निषादराजं दूरस्थं दृष्ट्वा रामः सौमित्रिणा सह तं गुहं प्रति जगाम। शोकसंविग्नः गुहः राघवं परिष्वज्य उवाच—"राघव, अयोध्यायाः भूमिवत् एषा भूमिः अपि तव एव। किमहं ते करवानि?" इति। "कः हि, महाबाहो, त्वादृशं प्रियतमं अतिथिं प्राप्नुयात्?" इत्येवम् उक्त्वा, गुहः शीघ्रं नानाविधान्नपानानि समानीय पाद्यं दत्त्वा वाक्यम् अब्रवीत्—"स्वागतम्, महाबाहो! एषा भूमिः सर्वा तव। वयं तव दासाः, त्वं नः प्रभुः। अस्माकं राज्यं सम्यग् पालय।" "इह भोजनानि, भक्ष्याणि, पेयानि, लेह्यानि च, उत्तमशय्याश्च, अश्वानां च तृणानि समुपस्थितानि।" इति गुहे वदति, राघवः प्रत्युवाच—"त्वया पादात् आगत्य, स्नेहेन च सत्कृत्य, सर्वथा मानिताः स्म, प्रमोदिताः च।" सः गुहं सुगभीरबाहुभिः परिष्वज्य उवाच—"सौमित्रिणा सह त्वां स्वस्थं बन्धुभिः सहितं द्रष्टुम् अद्य मे सौभाग्यं जातम्।" "कच्चित् सर्वं कुशलं राज्ये, मित्रेषु, वित्ते च? यत् त्वया मम कृपया उपकल्पितं, तत् सर्वं स्वीकृत्य, दानग्रहणं न करोमि।" इति। "मां तृणवल्कलाजिनधारिणं, फलमूलभोजनं, धर्मनिष्ठं, तपस्विनमिव वनवासिनं विद्धि।" इति। "मम केवलं अश्वानां तृणं आवश्यकम्, अन्यन्न न। एतेनैव त्वया अत्र मह्यं मानः कृतः स्यात्।" इति। "एते हि अश्वा मम पितुः दशरथस्य प्रियाः। तेषां सम्यगुपचारेण अहं मानितः स्याम्।" इत्युक्त्वा, गुहः स्वजनान् शीघ्रं जलं तृणं च अश्वेभ्यः दातुम् आज्ञापयत्। ततः रामः वल्कलम् उपवस्त्रं धारयन्, पश्चिमाभिमुखः सायं संध्यां कृत्वा, सौमित्रिणा उपन्यस्तं केवलं जलं भुक्त्वा, शयनाय उपविवेश। रामे भूमौ शयाने, लक्ष्मणः पादौ प्रक्षालयित्वा, सीतया सह वृक्षस्य अधः स्थितः। गुहः अपि सारथिना सह सौमित्रिणा सह संवादं कृत्वा, धनुष्मान् जागरः रामस्य रक्षां कुर्वन् तस्थौ। एवं स बुद्धिमान् श्रीदशरथात्मजः, दुःखमनुभूतपूर्वः, सुखसंवृद्धः च, भूमौ शयाने, सा दीर्घा रात्रिः शनैः व्यतीयाय। इदानीं श्रीमद् वाल्मीकि रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रूयताम्। गुहः, भ्रातुः कृते दुःखार्तः, जाग्रतः, निष्कपटस्य राघवस्य लक्ष्मणस्य च समीपे इदं वचनम् अब्रवीत्—"प्रिय राजपुत्र, तव कृते सुखशय्या अत्र रचिता; यथेष्टं विश्रान्तिं कुरुष्व, सुखं च अनुभव। एते जनाः कष्टाभ्यासिनः, त्वं तु सुखयोग्यः; वयं सर्वे रात्रौ जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य रक्षार्थम्।" "रामात् प्रियतरः न कोऽपि मम पृथिव्याम् अस्ति; एतत् सत्यम्, सत्येन शपे। तस्य प्रसादात् अहं लोके महतीं कीर्तिं प्राप्स्यामि, धर्मं च, विशुद्धं च श्रेयः। तस्मात् प्रियं मित्रं रामं, सीतया सह, धनुः गृहीत्वा, बन्धुभिः सर्वतः सह, अहम् रक्षिष्यामि।" "एषा वनभूमिः मम न किंचिद् अज्ञातम्; यदि चत्वारि बलानि आगच्छेयुः, तानि अपि वयं विजेष्यामः।" इत्युक्ते, लक्ष्मणः प्रत्युवाच—"अघ, त्वया रक्षिताः वयं न किञ्चन भयम् अत्र पश्यामः; धर्ममेव पश्यामः।" "कथं अहं निद्रां वा जीवितं वा सुखं वा प्राप्नुयाम्, यत्र दशरथस्य पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ? यो न देवैः नासुरैः च युद्धे पराजितः, स एष सीतया सह तृणेषु सुखं शयितः।" "यो मन्त्रैः, तपसा, विविधैः प्रयासैः च लब्धः, स एकपुत्रः दशरथस्य, गुणसम्पन्नः। तस्य वनगमनात् राजा न चिरं स्थास्यति; भूमिः अपि शीघ्रं विधवा भविष्यति।" "स्त्रियः क्लान्ताः क्रन्दनं त्यक्त्वा, अत्र भवनं निःशब्दं जातम्। कौसल्या, राजा, मम जननी च—न किञ्चन तेषां रात्रिमिमां जीविष्यन्ति।" "मम माता शत्रुघ्नस्य कृते जीवेत् इति मन्ये; किन्तु या कौसल्या वीरमातृका, तस्याः दुःखं घोरतरम्।" "सा पुरी, पूर्वं भक्तजनसमाकीर्णा, दृष्ट्वा प्रमोदजननी, राज्यदुःखेन नश्यिष्यति।" "राज्ञः जीवितं कथं स्थास्यति, यदा तेन जेष्ठः प्रियः पुत्रः न दृश्यते? राजा विनष्टे, कौसल्या अपि पश्चात् नश्येत्; तदा मम जननी अपि नश्येत्।" "यदा पितरं न प्राप्स्यति, न रामं राज्ये स्थापयिष्यति, तदा सः नाशं प्राप्स्यति।" "पितरि गते तस्मिन्काले, येषां कामाः पूर्णाः, ते सर्वे तस्य राज्ञः अन्त्यकर्माणि करिष्यन्ति।