लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च राघवस्य वचः श्रुत्वा, "एवं भवतु" इति प्रत्युक्त्य, तौ तौ अश्वान् तस्य इङ्गुदीवृक्षस्य समीपं नयतः। ततः इक्ष्वाकुवंशस्य आनन्दः रामः, शोभनं तं वृक्षं समीपं गतः, भार्यया लक्ष्मणेन च सह रथात् अवतीर्यत। सुमन्त्रः अपि रथात् अवतीर्य, तान् श्रेष्ठान् अश्वान् युञ्जित्वा, अञ्जलिं कृत्वा रामस्य समीपे स्थितवान्, यः तस्य वृक्षस्य अधः गतः। तत्र निषादाधिपः गुहो नाम राजा, रामस्य तुल्यः सखा, महाबलः, कीर्तिमान्, सन्निकटमागच्छत्। यदा रामः नरव्याघ्रः तस्य देशं प्रविष्टः इति श्रुत्वा, गुहः वृद्धैः मन्त्रिभिः बन्धुभिः च परिवृतः त्वरया आगतः। निषादराजानं दूरे स्थितम् दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह गुहस्य अभिमुखं गतः। दुःखितः गुहः राघवम् आलिङ्ग्य उवाच—"इयं भूमिः तव अयोध्याया इव एव, किं ते करोमि?" "कः हि बलवान् अतिथिं त्वां लभेत? ततः विविधं श्रेष्ठं भोजनं पानं च शीघ्रं आनयित्वा, आचमनीयं जलं दत्त्वा, इदं वचनमुवाच—"स्वागतम् ते महाबाहो! एषा भूमिः तव; वयम् तव दासाः, त्वं अस्माकं स्वामी। राज्यं यथावत् पालय।" "इह भोज्यानि, भक्ष्यानि, पेयानि, लेह्यानि, उत्तमाः शय्याश्च, अश्वानां च तृणानि सन्ति।" एवमुक्ते गुहेन, राघवः प्रत्युवाच—"त्वया पादचार्येण आगत्य, स्नेहेन च सत्कृत्य, अस्माकं सर्वथा पूजनं कृतम्।" गुहं सम्यग्भुजाभ्यां परिष्वज्य, "सौम्य गुह, सौख्येन त्वया सह बन्धुभिः समागमः मे सुस्वस्ति," इति उवाच। "कच्चित् राज्यं, सुहृदः, वित्तं च कुशलम्? यत् त्वया अस्माकं कृते उपकल्पितम्, तत् सर्वं गृह्णामि, दानग्रहणं न मया आचर्यते।" "माम् तृणचीराजिनधारिणं, फलमूलाशिनं, धर्मनिष्ठं, तपस्विनं च विद्धि।" "अहं केवलं अश्वानां तृणं याचे, अन्यत् न किञ्चिद् आवश्यकम्; तेनैव त्वया अत्र सत्कृतः स्याम्।" "एते अश्वाः पितुः दशरथस्य प्रिया:; तेषां यथायोग्यं पोषणं कृत्वा, अहम् सत्कृतः स्याम्।" गुहः ततः स्वैः जनैः शीघ्रं अश्वानां जलं तृणं च उपकल्पयितुं आज्ञापयत्। ततः रामः वल्कलाम्बरधरः सन्, पश्चिमदिशं प्रेक्ष्य सायं संध्यां कृत्वा, लक्ष्मणेन उपनितं जलमेव भोजनाय स्वीकृतवान्। रामः भूमौ शयितः सन्, लक्ष्मणः तस्य पादौ प्रक्षाल्य, सीतया सह वृक्षस्य अधः स्थितवान्। गुहः अपि सारथिना सह सौमित्रिणा सह संवादं कृत्वा, धनुषा सज्जः, जागरूकः रामस्य रक्षायै तत्र स्थितः। एवं दशरथात्मजः प्राज्ञः पुण्यशीलः, दुःखं अजानन् सुखसंवृद्धः, भूमौ शयानः, सा रात्रिः शनैः व्यतीयाय। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। ततः गुहः, भ्रातुः कृते शोकातुरः, जाग्रतः रामस्य निष्कपटस्य लक्ष्मणस्य च समीपे, इदं वचनमुवाच—"राजपुत्र, एष ते सुखमयः शय्यास्थानं कृतम्; यथासुखं विश्रान्तिं कुरु। वयम् सर्वे दुःखान्यनुभूय, त्वं तु सुखभाज्; वयं रात्रौ जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य रक्षायै। सत्येन वदामि—रामात् प्रियः नास्ति कश्चन; तस्य प्रसादेन लोके महतीं कीर्तिं लभेय, धर्मं च, शुद्धां श्रीं च। अतः प्रियं मित्रं रामं सीतया सह शयानं धनुषा सह बन्धुभिः सर्वतः रक्षिष्यामि। अत्र वनान्तरे मया किञ्चिदपि न अज्ञातम्; यद्यपि महद् चतुरङ्गबलम् आगच्छेत्, तदपि वयं जेष्यामः।" तदा लक्ष्मणः तम् उवाच—"अनघ, त्वया रक्षिताः वयं निर्भयाः; धर्ममेव पश्यामः। कथं शयेयं, वा जीवेयम्, वा सुखं प्राप्नुयाम्, यत्र दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयितौ?" "यः न देवैः नासुरैः च युद्धे विजेतुं शक्यः, स इदानीं कुसमशये सीतया सह शयितः। यः मन्त्रैः तपसा च प्रयत्नैः च लब्धः, एकः दशरथस्य आत्मजः, गुणवान्। स वनं गतः इति, राजा चिरम् न जीविष्यति; धरणी अपि शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः शोककर्शिताः उच्चैः क्रोशन्त्यः विरमिताः; अत्र राजगृहं मुनिम् इव शान्तम् इति मन्ये। कौसल्या, राजा, मम माता च अपि—न कोऽपि तेषां रात्रिं इमां जीविष्यति इति न आशंसे। मम माता शत्रुघ्नस्य कृते जीवेत्; परन्तु कौसल्यायाः शोकः, वीरमातुः, घोरः एव। सा पुरी, पूर्वं भक्तजनसमाकुला, दर्शनेन हर्षप्रदा, अधुना राजदुःखेन नश्यिष्यति। राज्ञः प्राणः कथं स्थास्यति, यदा तं ज्येष्ठं प्रियं धर्मात्मानं पुत्रं न द्रक्ष्यति?" एवं तत्र रामः लक्ष्मणः सीता च निषादराजगुहेन सत्कारपूर्वकं वनान्तरे स्थिताः, धर्मनिष्ठया रात्रिं न्यवसन्।