रामः लक्ष्मणं च सुमन्त्रं च समीपवर्तिनौ आह— “वयं सर्वे देवानां, दानवानां, गन्धर्वाणां, पशूनां, मनुष्याणां, पक्षिणां च पूजितां, सर्वपुण्यां, सर्वजनमान्यां च नदीं श्रेष्ठां द्रक्ष्यामः।” ततो लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च राघवस्य तद्वचनं श्रुत्वा, “एवं भवतु” इति प्रत्युवाचतुः, ततः तौ हयांश्चिन्तयित्वा तस्याः इङ्गुद्याः समीपं नयतुं प्रस्थितवन्तौ। रामः तदा इक्ष्वाकुवंशस्य आनन्दः, तस्याः शोभनायाः वृक्षस्य समीपं गत्वा, सीतया सह लक्ष्मणेन रथात् अवरोहत्। सुमन्त्रः अपि रथात् अवतीर्य, तौ शुभौ हयांश्च विमोच्य, अञ्जलिं कृत्वा रामस्य समीपे स्थितवान्। तस्मिन्नेव काले निःशादाधिपतिः गुहः नाम राजा, रामस्य सखा, स्वबलसम्पन्नः, तत्र समुपागच्छत्। श्रुत्वा यः रामः पुरुषर्षभः स्वदेशं प्रविष्टः, गुहः वृद्धैः मन्त्रिभिः बन्धुभिः च परिवृतः तत्र समुपेत्य स्थितः। दूरात् स्थितं गुहं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह तस्य समीपं गतवान्। दुःखितः गुहः राघवं समालिङ्ग्य उवाच— “राम, अयोध्यायाः इयं भूमिः तव एव; किं ते करोमि?” “कः वा त्वद्वत् प्रियतमं अतिथिं प्राप्नुयात्? बहुविधं श्रेष्ठं खाद्यं पेयं च आनीय, गुहः शीघ्रं पाद्यं समर्प्य, इदं वचनं प्राह— ‘स्वागतमस्तु महाबाहो! एषा भूमिः तव; वयं तव दासाः, त्वं अस्माकं स्वामी; राज्यं यथायोग्यं पालय।’ ‘इदं खाद्यं भोक्तव्यं, पेयं च, आस्वाद्यं च, श्रेष्ठानि शय्यानि, अश्वानां तृणानि चात्र सन्ति।’ गुहेण एवं उक्ते, राघवः प्रत्युवाच— ‘त्वया पादयात्रया आगत्य, स्नेहेन च सत्कृत्य, अस्माकं सर्वथा पूजनं कृतम्। गुहं सुबाहुना परिष्वज्य उवाच— ‘सौम्य गुह! स्वजनैः सह त्वां सुखिनं द्रष्टुं सौभाग्यं मम। कच्चित् राज्यं, सुहृदः, वित्तं च कुशलम्? यद् अस्माकं कृते त्वया उपकल्पितं, तत् सर्वं गृह्णामि; परं दानग्रहणं नाचरिष्यामि। माम् दर्भचीराजिनधरं, फलमूलाशिनं, धर्मनिष्ठं, मुनिवद् वने वसन्तं विद्धि। मम केवलं अश्वानां तृणसंस्कारः अपेक्षितः; तेनैव त्वया अहं सत्कृतः स्याम्। एते अश्वाः पितुः दशरथस्य प्रिया:; तेषां सम्यगुपचारेण अहं तव पूजितो भविष्यामि।’ गुहः ततः स्वजनान् शीघ्रं आज्ञापयत्— ‘अश्वाय जलं तृणं च उपपादयन्तु।’ रामः तदा वाल्कलवसान्, सायं सन्ध्यां पश्यन्, लक्ष्मणेन उपनितं जलमेव भुञ्जानः, पश्चिमाभिमुखः, नियमपूर्वकं स्थितवान्। रामे भूमौ शयाने, लक्ष्मणः तस्य पादौ प्रक्षाल्य, सीतया सह, वृक्षस्य अधः स्थित्वा, तं पालयन्। गुहः अपि स्वसारथिना सह सौमित्रिणा सह संवादं कृत्वा, धनुषा सज्जः, राघवस्य रक्षायै जागरूकः स्थितः। एवं स बुद्धिमान् दीप्तात्मा दशरथस्य पुत्रः, दुःखमदृष्टपूर्वः, सुखसंवृद्धः, भूमौ शयाने, सा दीर्घा रात्रिः शनैः व्यतीयाय। अथ शृणु, श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। गुहः दुःखवेगात् भ्रातुः कृते, जाग्रतं, निष्कपटं राघवं लक्ष्मणं च इदं वचनमुवाच— “प्रिय राजपुत्र! एष ते सुखमयः शय्या उपकल्पिता; यथेष्टं विश्रान्तिं कुरु। सर्वेऽपि वयं क्लेशसंयुक्ताः, त्वं सुखानुकूलः; वयं रात्रिं जागरिष्यामः, काकुत्स्थस्य रक्षायै। रामात् प्रियतरः नास्ति कश्चन; सत्येन वदामि; सत्येन शपामि। रामस्य प्रसादेन अहं लोके कीर्तिं, धर्मसमृद्धिं, विशुद्धां श्रियम् आप्नोमि। अतः स्वबन्धुभिः सह धनुषा पाणौ स्थित्वा, सर्वतः प्रियं मित्रं रामं पालयिष्यामि, सीतया सह शयानम्। अयं वनदेशः मम सर्वज्ञः; यदि चतुरङ्गबलम् अपि आगच्छेत्, वयं तान् जेष्यामः। तदा लक्ष्मणः तम् उवाच— ‘निष्प्रभेद्य! त्वया रक्षिताः वयं निर्भयाः; धर्ममेव पश्यामः। कथं शय्यासुखं, जीवितं वा, सुखं वा लभेय, यत्र दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शयीतः? यः देवैः दानवैः च न विजेतुं शक्यः, सः अद्य सीतया सह तृणेषु शयीत। यः मन्त्रैः तपसा च प्रयत्नैश्च लब्धः, स एकः दशरथस्य पुत्रः, गुणवान्। तस्य वने गच्छतः, राजा न चिरं स्थास्यति; सा भूमिः शीघ्रं विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः, विलप्य, निःशब्दाः जाताः; मम मतिः, राजगृहं मूकं जातम्। कौसल्या, राजा, मम माता च— कोऽपि न जीविष्यति अस्याम् रात्रौ। शत्रुघ्नस्य कृते, मम माता जीवेत्; परं कौसल्यां शूरमातरं शोकः नाशयिष्यति। सा पुरी, पूर्वं भक्तजनसमाकुला, दर्शनेन हृष्टजनाः, अधुना दुःखेन नश्यिष्यति इति।